3.3.1 De Wet op de Arbeidsovereenkomst: bescherming van de werknemer als ‘economisch zwakkere’ contractspartij

Hoewel de noodzaak voor een nieuwe regeling breed erkend werd, bestond er geen algehele consensus over de gewenste reikwijdte en inhoud daarvan. Bij de parlementaire behandeling van de Wet op de Arbeidsovereenkomst is hier dan ook uitvoerig over gedebatteerd.1 Het debat over de beoogde reikwijdte van de nieuwe regeling spitste zich met name toe op de machtsverhouding tussen werkgevers en werknemers: hoe meer die verhouding uit balans was, hoe meer aanleiding er was om die balans te herstellen. Dit sluit aan bij de in hoofdstuk 2 uiteengezette gedachte dat van (daadwerkelijke) contractsvrijheid enkel sprake is, indien en voor zover sprake is van gelijke contractspartijen.2

In de parlementaire geschiedenis is in dit verband aangehaald dat in ‘arbeidskringen’ de overtuiging leefde dat de voormelde machtsverhoudingen voornamelijk zouden worden bepaald door de verhouding tussen de factoren kapitaal en arbeid. Aanvankelijk heeft nog discussie bestaan over de vraag of deze balans tussen partijen wel hersteld kon worden. Door sommige Kamerleden werd betoogd dat een wettelijke regeling hier geen noemenswaardige verandering in zou kunnen brengen:

Met andere woorden: verondersteld werd dat de economische overmacht van de werkgever dusdanig groot was, dat hier geen wet tegenop gewassen zou zijn. In de Memorie van Antwoord is deze ietwat fatalistische redenering overigens gerelativeerd. Volgens de regering was het wantrouwen dat in de voormelde denkwijze doorklinkt geheel ongegrond, nu deze redenering was ontleend aan ‘de troebele bron van den klassenstrijd’, waarin de factoren kapitaal en arbeid als twee machten worden gezien die vijandig tegenover elkaar staan:

Volgens de regering diende er echter vanuit te worden gegaan dat kapitaal en arbeid verbonden zijn door een ‘natuurlijken, van Boven verordende’ band, die in het belang van beide partijen moest worden verstevigd.

Hoewel de regering dus minder pessimistisch was over het effect dat de nieuwe wet zou kunnen sorteren, werd niet ontkend dat de machtsverhouding tussen werkgevers en werknemers in grote mate bepaald werd door de verhouding tussen kapitaal en arbeid. In dit verband werd onder meer gewezen op de ‘eigenaardige natuur’ van de arbeidsovereenkomst, waarbij het ‘eigenaardige’ gelegen was in het feit dat de werknemer zijn ‘ruilwaar’ binnen die verhouding – arbeid – niet kon bewaren:

Een werknemer die een dag niet werkte, was – en is! – zijn ruilwaar dus per definitie kwijt. Anders dan werkgevers hadden werknemers bovendien veelal niets anders te bieden dan hun arbeidskracht.6 Een en ander maakte dat de werknemer voor zijn levensonderhoud volledig afhankelijk was van zijn inkomsten uit arbeid, zodat hij ook eerder geneigd zou zijn om arbeid tegen ongunstige voorwaarden te aanvaarden.7 De werknemer was met andere woorden de economisch zwakkere partij binnen de arbeidsrelatie, en moest worden beschermd tegen mogelijk misbruik door de economisch sterkere werkgever.8

Hoewel dit uitgangspunt breed gedragen werd, bestond hier ook kritiek op. Zo zou deze veronderstelling niet opgaan voor werknemers die ‘geen werktuiglijken maar intellectueelen’ arbeid verrichtten, zoals directeuren en commissarissen. Dergelijke werknemers zouden in de regel goed in staat zijn hun belangen te behartigen, zodat zij geen dwingendrechtelijke bescherming nodig zouden hebben. Bovendien werd de verdeling van economische macht niet uitsluitend bepaald door partijen zelf, maar ook door vraag en aanbod op de markt, en ‘de mate waarin eene bevolking diensten van economische waarde kan aanbieden, van haar opvoeding’.9 Met de keuze voor deze grondslag zou de nieuwe regeling bovendien te zeer gericht zijn op de werknemer, en zou er te weinig oog bestaan voor de positie van de werkgever.10De vrees bestond dat velen de nieuwe wet als ‘een middel zouden zien om sterker te worden in den klassenstrijd’, en om die reden zou blijven vasthouden aan het ‘in de wet vastgelegde denkbeeld van noodzakelijke bescherming van de economisch zwakkeren’.11 Al met al werd dan ook betwijfeld of ‘economische zwakheid’ wel een geschikte grondslag was voor de nieuwe wettelijke regeling.12

Toch heeft de regering aan deze grondslag vastgehouden. Hoewel erkend werd dat niet alle werknemers economisch zwakker waren, werd er wel vanuit gegaan dat dit voor het overgrote deel van de werknemers gold.13 Daarbij werd benadrukt dat dit uitgangspunt niet alleen opging voor werknemers die ‘werktuiglijken’ arbeid verrichtten: ook werknemers die ‘intellectueelen’ arbeid verrichtten waren doorgaans evengoed afhankelijk van hun inkomsten uit arbeid.14 Volgens de regering kon in feite worden gesteld dat ‘bijna iederen arbeider, van welken maatschappelijken stand ook, die niet louter voor tijdverdrijf een dienstcontract sluit’, in zekere zin economisch afhankelijk was van zijn werkgever. Waar de werknemer voor zijn levensonderhoud afhankelijk was van de werkgever, gold andersom dat de werkgever in de regel ‘de diensten van dien éénen arbeider gedurende langeren of korteren tijd kan ontberen.’15 In feite komen in de wetsgeschiedenis twee aspecten van de economische ongelijkheid tot uitdrukking. Zo ligt in deze grondslag besloten dat de werknemer voor zijn levensonderhoud doorgaans afhankelijk is van zijn inkomen uit arbeid, zodat hij in economische zin afhankelijk is van zijn werkgever. Daarnaast ziet het begrip economische ongelijkheid op de economische macht van de werkgever, waarmee wordt bedoeld dat de werkgever vanuit zijn economische machtigere positie in het algemeen in staat is te bepalen of, en zo ja onder welke voorwaarden hij de werknemer tewerkstelt. Het gaat dus om twee afzonderlijke aspecten die zonder meer verband met elkaar houden, maar die niet als synoniemen en evenmin als antoniemen kunnen worden beschouwd.16 De regering merkt aansluitend op:

Ondanks de aangevoerde bezwaren kreeg de Wet op de Arbeidsovereenkomst dus toch een ruime grondslag, en daarmee ook een ruim en uniform karakter. De keuze voor een algemene regeling kon niet op algehele steun rekenen: door sommige Kamerleden werd betreurd dat het wetsontwerp met een ‘doodende uniformiteit’ was behandeld.18Het ‘doodende’ was volgens hen gelegen in het feit dat een regeling die uitgaat van ‘de leer van de gemiddelden’ per definitie tot minder gelukkige uitkomsten zou leiden, nu het ‘voor den een niet te slecht [mocht] zijn, maar het gevolg was, dat het voor den ander toch eigenlijk niet heel goed was.’19 Met een dergelijk compromiskarakter zou de regeling in feite voor niemand passend zijn:

Sommige Kamerleden hadden dan ook graag een gedifferentieerde regeling gezien, zodat recht kon worden gedaan aan de verschillen tussen werknemers onderling. Ook deze wens is niet in vervulling gegaan. De regering merkte hierover op dat het:

Een gedifferentieerde regeling was dus niet alleen onpraktisch, maar zou ook de beoogde rechtszekerheid niet ten goede komen.22 Ook vanuit wetssystematisch oogpunt had een algemene regeling de voorkeur, nu ook andere overeenkomsten binnen het Burgerlijk Wetboek op een algemene wijze geregeld waren.23 Met een ruime regeling kon bovendien in zoveel mogelijk gevallen bescherming aan werkenden worden geboden. Deze insteek sloot ook aan bij hetgeen Drucker voor ogen had, namelijk een regeling:

Vanuit die gedachte kon niet worden volstaan met aanvullend recht, maar moest de hier bedoelde bescherming door middel van dwingend recht worden ‘opgelegd’, daar ‘de economisch sterkeren het anders in handen zouden hebben de bepalingen van aanvullend recht illusoir te maken’.25 Vanuit een economisch zwakkere positie zouden werknemers immers eerder geneigd zijn om ongunstige arbeidsvoorwaarden te aanvaarden. Zo werd zelfs aangenomen dat de arbeidsovereenkomst voor veel werknemers niet ‘eene vrijwillige overeenkomst’, maar een ‘dwangcontract’ en een ‘economisch toevluchtoord’ was.26

Ook het dwingendrechtelijke karakter van de Wet op de Arbeidsovereenkomst was onderwerp van kritiek. De introductie van dwingendrechtelijke bepalingen stuitte bij sommige Kamerleden op weerstand, vanwege de ‘wrijving’ met de algemene beginselen van het contractenrecht. Met dwingend recht werd immers directe afbreuk gedaan aan de autonomie van partijen, die onder het BW 1838 juist zo sterk aanwezig was. Binnen de context van de arbeidsovereenkomst werd deze inbreuk echter gerechtvaardigd geacht. De regering merkte hierover op dat ‘naar de grondgedachte van het ontwerp bij het sluiten eener arbeidsovereenkomst steeds ongelijke partijen tegenover elkander staan, een zwakkere tegenover een sterkere.’27 Een en ander kon betekenen dat de contractsvrijheid moest worden beperkt, ter voorkoming van het misbruik ‘dat de eene partij zou kunnen maken van de economische zwakheid van den medecontractant’.28 In dit verband is ook opgemerkt dat de economische ongelijkheid tussen partijen meebracht dat überhaupt niet van contractsvrijheid kon worden gesproken: daarvoor moet immers sprake zijn van gelijke partijen. In deze opvatting moest de zwakkere partij sterker worden gemaakt om de contractsvrijheid te waarborgen.29 Deze uitleg sluit aan bij de wijze waarop het beginsel contractsvrijheid in de in hoofdstuk 2 besproken literatuur wordt uitgelegd, waarbij wordt aangenomen dat contractsvrijheid enkel aanwezig kan zijn voor zover sprake is van gelijke contractspartijen. Wanneer dit niet het geval is, moet de zwakkere partij sterker worden gemaakt zodat de contractsvrijheid (alsnog) kan worden gewaarborgd.30 Dit is een andere benadering dan de (hiervoor beschreven) opvatting dat dwingend recht tot een beperking van de contractsvrijheid leidt. Wordt ervan uitgegaan dat dwingend recht de contractsvrijheid beperkt,dan betekent dit dat ook wordt verondersteld dat contractsvrijheid in beginsel wel aan de orde was. Wordt aangenomen dat bepalingen van dwingend recht de contractsvrijheid juist waarborgen, dan hoort daar de gedachte bij dat tussen ongelijke partijen in beginsel geen sprake is van (daadwerkelijke) contractsvrijheid. In de parlementaire geschiedenis is in het midden gebleven welke van de twee benaderingen hierin leidend is. Onderaan de streep doet dit overigens ook niet ter zake, nu in beide gevallen immers geldt dat de zwakkere partij sterker wordt gemaakt.

Overigens werd verwacht dat de noodzaak voor dwingendrechtelijke bepalingen op den duur zou afnemen, met name wanneer de collectieve arbeidsovereenkomst aan betekenis zou winnen. In die situatie zou ‘ongetwijfeld de kans op eene meer bevredigende oplossing van eventueele botsingen tusschen werkgevers en arbeiders ten zeerste worden vergroot’, waarmee de noodzakelijkheid van bepalingen van dwingend recht zou verminderen. Voorlopig was dit echter nog niet aan de orde, zo vermeldt de parlementaire geschiedenis: