2.7.3 Rb. Maastricht 26 september 2012, ECLI:NL:RBMAA:2012:BX9399

M en V zijn in 2002 in algehele gemeenschap van goederen gehuwd. In november 2004 is hun dochter geboren. In 2006 heeft V hun dochter in Duitsland omgebracht. Volgens V is het een wanhoopsdaad geweest. De Duitse strafrechter oordeelt dat de gedraging voldoet aan de delictsomschrijving van doodslag. V heeft echter zonder schuld gehandeld. V wordt daarom niet veroordeeld. Wel wordt haar de maatregel opgelegd van plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis. Vertaald naar Nederlands recht is dan de conclusie dat V is ontslagen van alle rechtsvervolging.1 In 2008 zijn M en V gescheiden. Op grond van artikel 4:10 lid 1 sub b BW zijn in beginsel M en V voor gelijke delen tot de nalatenschap van hun dochter gerechtigd. De nalatenschap van hun dochter is in de huwelijksgoederengemeenschap van partijen gevallen.

M stelt dat V naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet kan worden aangemerkt als erfgenaam van hun dochter, respectievelijk dat V naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid geen gegrond beroep toekomt op toedeling van haar erfdeel. V betwist deze stellingen.

Van onwaardigheid is volgens de rechtbank geen sprake, omdat de opgelegde maatregel geen onherroepelijke veroordeling is in de zin van artikel 4:3 lid 1 sub b BW.2 Vervolgens beziet de rechtbank of een rol is weggelegd voor de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid bij de verdeling van de huwelijksgemeenschap en oordeelt als volgt:

De rechtbank komt terecht tot de conclusie dat op grond van de tekst van de wet van onwaardigheid geen sprake is. Er wordt niet voldaan aan de vereisten van artikel 4:3 lid 1 sub b BW. V kan desondanks geen aanspraak maken op goederen uit de nalatenschap van haar dochter bij de verdeling van de ontbonden huwelijksgemeenschap. De rechtbank zegt niet dat de redelijkheid en billijkheid zich ertegen verzetten dat V als erfgenaam opkomt in de nalatenschap van hun dochter, maar spitst het oordeel toe op de verdeling van de huwelijksgoederengemeenschap. Gelet op de zeer bijzondere omstandigheden van het geval dient van artikel 1:100 lid 1 BW te worden afgeweken. Via deze weg wordt daarmee per saldo alsnog bereikt dat V niets verkrijgt uit de nalatenschap van hun dochter. V heeft juridisch gezien geen schuld aan het overlijden van hun dochter. Vervolgens worden in het huwelijksvermogensrecht wel consequenties verbonden aan haar handelen. De daad wordt V strafrechtelijk niet toegerekend, maar dat maakt volgens de rechtbank dus niet dat de gedraging bij de verdeling van de huwelijksgemeenschap zonder gevolg moet blijven.3

In dit geval oordeelt de rechter over de verdeling van de huwelijksgemeenschap. Dat is een andere rechtssfeer dan onwaardigheid. Onwaardigheid is een harde regel. Het is heel zwart wit. Bij toepassing van artikel 1:100 BW kan de weging anders uitvallen. Dat in een geval als deze in het erfrecht geen sprake is van onwaardigheid, betekent niet dat in het kader van het huwelijksvermogensrecht eenzelfde conclusie moet volgen in die zin dat V recht heeft op goederen van haar dochter.

Voorafgaand aan de hierna nog te bespreken uitspraak van de Rechtbank Gelderland uit 20224 was mijn conclusie dat terughoudendheid geboden is bij toepassing van de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid in een geval als deze, dat wil zeggen als sprake is van ontslag van alle rechtsvervolging. Indien de wetgever in een dergelijke situatie van mening was geweest dat V geen voordeel behoort te krijgen uit de nalatenschap, dan had artikel 4:3 lid 1 sub a BW niet de eis van een veroordeling moeten bevatten. De wetgever heeft deze eis nadrukkelijk gehandhaafd bij de invoering van het nieuwe erfrecht in 2003.5 Van een veroordeling is in dit geval geen sprake. Wordt V dan voordeel onthouden op grond van de redelijkheid en billijkheid dan strookt dat niet met de overwegingen van de wetgever bij artikel 4:3 lid 1 BW.

Na de uitspraak van de Rechtbank Gelderland is een maatschappelijk debat losgekomen en zijn er Kamervragen gesteld.6 Deze ontwikkelingen en de veranderende (rechts)opvattingen over ontslag van alle rechtsvervolging in relatie tot het verkrijgen van voordeel uit een nalatenschap, kunnen betrokken worden bij de toetsing aan de eisen van de redelijkheid en billijkheid.7 Hierdoor is er naar mijn mening iets meer ruimte ontstaan om in een dergelijk geval te corrigeren op die grond.8 Dat neemt niet weg dat het aanbeveling verdient artikel 4:3 BW aan te passen voor dergelijke gevallen.9