5.4.3 Enterprise liability in de Amerikaanse literatuur

Enterprise liability vormt in de Amerikaanse tort law literatuur een belangrijke theoretische stroming.1 Kort gezegd vormt de enterprise liability-­gedachte een rechtvaardiging om ‘enterprises’ (ondernemers) verantwoordelijk te houden voor schade die kenmerkend is voor hun ‘activities’ en niet zozeer voor hun daden.2 Zoals Keating schreef:

Enterprise liability wordt in de Amerikaanse literatuur veelal omschreven als een reactie op de traditionele tort law theory. Deze traditionele theorie ging uit van fault of blameworthiness als reden voor schadeafwenteling. Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond de idee dat traditionele negligence law niet geschikt was om compensatie te bieden te bieden voor schade als gevolg van ‘moderne gevaren’.4 Negligence law werd bovendien getypeerd als ‘sympathetic to industry’, hetgeen problematisch werd geacht.5 Om deze kritiekpunten op te vangen, werd gepleit voor de ontwikkeling van enterprise liability. De enterprise liability-gedachte is gestoeld op drie veronderstellingen. Ten eerste zou de moderne tijd getypeerd worden door grootschalige, repetitieve activiteiten die kunnen leiden tot schade. Ten tweede zouden benadeelden vooral minder vermogende personen zijn, die moeite hadden om hun schade te verhalen. Ten derde zouden de schadeveroorzakers mogelijkheden hebben om eventuele schade te vergoeden, te verzekeren of op andere wijze te spreiden.6 Enterprise liability zou een antwoord op deze ontwikkelingen bieden. Enterprise liability heeft twee betekenissen. Ten eerste wordt verwezen naar enterprise liability als rechtsbeginsel of rechtvaardigheidsgrond. Ten tweede wordt verwezen naar enterprise liability als uiting in het positieve recht.

Enterprise liability als rechtvaardigheidsgrond wordt veelal gezien als tegenhanger van het schuldbeginsel.7 Het is lastig om enterprise liability als rechtvaardigheidsgrond te definiëren, omdat er geen consensus in de Amerikaanse literatuur is over de inhoud en afbakening. Zo wordt enterprise liability soms vereenzelvigd met rechtseconomische rechtvaardigingen,8 het gevaarzettingsbeginsel,9 het profijtbeginsel,10 het draagkrachtbeginsel,11 beheersing van het risico12 of, in algemene zin, de billijkheid.13 Enterprise liability wordt gezien als vorm van distributieve rechtvaardigheid in plaats van correctieve rechtvaardigheid.14

De enterprise liability-gedachte heeft het Amerikaanse positieve recht op verschillende wijzen beïnvloed. Een uitgebreide analyse gaat de reikwijdte van dit proefschrift te buiten. Kort gezegd komt de gedachte neer op het volgende. Ten eerste wordt de ontwikkeling van collectieve verzekeringen en schadefondsen toegeschreven aan enterprise liability.15 Ten tweede heeft de enterprise liability-gedachte voet aan de grond gekregen door de interpretatie van common law door de rechter.16 Keating schreef eerder dat de meest vergaande vorm van enterprise liability een risicoaansprakelijkheid voor activiteiten van de entrepreneur is:

Hij omschrijft enterprise liability als een vorm van harm-based strict liability:

Kenmerkend voor enterprise liability in het positieve recht is dat het leerstuk van toepassing is op activiteiten en niet op individuele handelingen, zo vervolgt Keating.19 Exemplarisch is de ontwikkeling van productaansprakelijkheid in de rechtspraak halverwege de vorige eeuw, die uitgaat van een ‘defect’ in het product.20 Maar ook vicarious liability is beïnvloed door enterprise liability, omdat hier geen sprake is van een individuele handeling van de laedens.21

In de literatuur wordt enterprise liability omschreven als een vorm van strict liability (risicoaansprakelijkheid) of als ‘liability without fault’.22 Dit is door sommige auteurs ter discussie gesteld. De kritiek is tweeledig. Sommige auteurs betwisten niet de gelijkstelling tussen enterprise liability en strict liability, maar menen dat het Amerikaanse recht geen vorm van strict liability – en dus geen vorm van enterprise liability – kent. Zo zou bijvoorbeeld product liability – dat vaak wordt omschreven als vorm van strict liability – tevens fault-elementen in zich hebben.23 Andere auteurs stellen de gelijkstelling van enterprise liability en strict liability wel ter discussie en menen dat de enterprise liability-gedachte ook het Amerikaanse fault liability heeft beïnvloed.24 Enterprise liability past volgens die opvatting niet in een tweedeling tussen negligence en strict liability.25 Problematisch is dat veel auteurs de termen ‘negligence’, ‘fault’ en ‘strict liability’ niet definiëren.

Ook in de Duitse literatuur wordt de enterprise liability-gedachte genoemd.26 N. Jansen noemt enterprise liability een ‘legal ethical principle’ binnen het Duitse aansprakelijkheidsrecht. ‘Legal ethical principles’ zijn volgens hem ‘“[p]rinciples of public morality, which are consistent with the structure of tort law normative considerations, but are not justified without more from the positive law. They are compensatory-focused principles, which, like the risk principle, are generally independent of any reference to a wrong.”27