4.1.1 Inhoud

In 1568 nam Willem van Oranje de wapens op tegen de hertog van Alva. Dit vormde het begin van wat bekend is komen te staan als de ‘Tachtigjarige Oorlog’.1 Deze oorlog leidde uiteindelijk tot de vorming van een statenbond, bij de Vrede van Münster (1648) erkend als de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Republiek bestond uit zeven soevereine staten, met elk hun eigen jurisdictie.2 Het recht in deze zeven provinciën was een mengvorm van inheems recht, zoals lokaal gewoonterecht en stedelijke en provinciale verordeningen, en het (gerecipieerde) Romeinse recht3, zoals we dit ook zagen in het vorige hoofdstuk. Het Romeinse recht gold als subsidiaire rechtsbron. Het was van toepassing als het inheemse recht niet in een antwoord op een rechtsvraag voorzag. Omdat het inheemse recht beperkt werd uitgelegd en tal van privaatrechtelijke onderwerpen ongeregeld liet, was het gerecipieerde Romeinse recht feitelijk de belangrijkste rechtsbron in het privaatrecht.4 Binnen de Republiek lag het zwaartepunt van de macht bij één provincie: Holland.5 Het recht dat in Holland in de 17^e en 18^e eeuw gold, staat bekend als het Rooms-Hollandse recht.6 Dit Rooms-Hollandse recht was, mede door de macht van de provincie Holland, het invloedrijkste (burgerlijke) recht in de Republiek.7 Het vormde een belangrijke pijler onder de eerste codificatie van Nederland, het Wetboek Napoléon, ingerigt voor het Koningrijk Holland (1809).8

Daarnaast vormt het Rooms-Hollandse recht nog altijd de basis van het privaatrecht van de Republiek van Zuid-Afrika9, waarover meer in hoofdstuk 5.

In dit hoofdstuk10 analyseer ik de werking van het recht van pandgebruik in het Rooms-Hollandse recht. De bronnen van het Rooms-Hollandse recht bestaan uit wetgeving, monografieën, zoals Inleidinge tot de Hollandsche Rechts-Geleerdheid van De Groot11, Commentarius ad Pandectas van Voet12 en Het Rooms-Hollands-Regt van Van Leeuwen13 en rechtspraak-en opinieverzamelingen. De belangrijkste adviezen met betrekking tot pandgebruik zijn de adviezen over de verpanding van Woerden uit Consultatien, advysen en advertissementen van Naeranus.14 De belangrijkste rechtszaak over het recht van pandgebruik is de zaak over de verpanding van Zevenbergen uit Observationes Tumultuariae van Van Bijnkershoek.15 Deze twee casus bespreek ik later in deze inleiding.

Het leeuwendeel van dit hoofdstuk gaat over het Rooms-Hollandse recht. Incidenteel verwijs ik naar het Rooms-Friese recht, vanwege de sterke gelding die het Romeinse recht in deze provincie had.16 In dit verband besteed ik aandacht aan de werken van Huber17 en Van de Sande18. Hun werken kregen destijds veel aandacht in de rechtswetenschap.19 Ten slotte verwijs ik naar Gelderse opinieverzamelingen. De adviezen waarnaar ik verwijs, illustreren transacties waarin het recht van pandgebruik een rol kon spelen en vragen die konden opkomen in de rechtspraktijk.

In §4.1.2 bespreek ik de terminologie waarmee het recht van pandgebruik werd aangeduid in het Rooms-Hollandse recht. Vervolgens bespreek ik twee casus waarin het recht van pandgebruik een rol speelde: de verpanding van Woerden (§4.1.3) en de verpanding van Zevenbergen (§4.1.4). De juridische aspecten van deze casus komen op meer plaatsen in dit hoofdstuk terug. In §4.2 bespreek ik de vestiging van het recht van pandgebruik. In §4.3 bespreek ik de verplichtingen, maar vooral de rechten die uit pandgebruik voortvloeiden en de objecten waarop het recht van pandgebruik kon rusten. In §4.4 bespreek ik de functies van het recht van pandgebruik.

Niet alle onderwerpen die ik in eerdere hoofdstukken heb besproken, kregen aandacht in het Rooms-Hollandse recht. Voor het vervolg van dit hoofdstuk laat ik deze onderwerpen buiten beschouwing. Ze betreffen: