De prioriteitsregel in het vermogensrecht (AN nr. 167) 2018/2.2.1:2.2.1 Algemeen

De prioriteitsregel in het vermogensrecht (AN nr. 167) 2018/2.2.1

2.2.1 Algemeen

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Een schuldeiser die de persoonlijke gebondenheid van zijn schuldenaar wilde versterken en zich tevens wilde verzekeren van een preferentie in diens faillissement, kon een zekerheidsrecht doen vestigen.1 Het Romeinse recht kent twee beperkte goederenrechtelijke zekerheidsrechten, te weten pignus2 en hypotheca.3 Het verschil tussen deze zekerheidsrechten is niet – zoals thans het geval is – gelegen in de aard van het object dat wordt bezwaard,4 maar in de vestigingsformaliteiten:

‘In eigenlijke zin noemen wij “pand” dat wat overgaat naar de schuldeiser, en spreken wij van “hypotheek”, wanneer noch de zaak noch het bezit overgaat naar de schuldeiser.’5

Voor de vestiging van een pandrecht is vereist dat naast het sluiten van de overeenkomst van pandgeving ook het bezit van de zaak aan de schuldeiser wordt verschaft, terwijl het recht van hypotheek bij enkele overeenkomst kan worden gevestigd. Strikt genomen kan een pandgever ook de feitelijke heerschappij over de verpande zaak behouden omdat het bezit constituto possessorio kan worden verschaft.6 Daarmee is het onderscheid tussen pand en hypotheek zo sterk vervaagd dat alleen de klank van de naam van deze rechtsfiguren verschilt.7 De rechtsgevolgen van beide figuren zijn immers dezelfde.

Met de constructie van ‘bezitloze’ zekerheidsrechten is het risico ontstaan dat de zekerheidsgever de zaak overdraagt aan een derde.8 Een dergelijke overdracht heeft echter geen invloed op het recht van de zekerheidsnemer omdat aan hem een goederenrechtelijke actie toekomt – de actio Serviana9 – waarmee hij de bezwaarde zaak van een ieder kon opeisen.10 Deze actie werd dan ook niet ingesteld tegen de pandgever als zodanig, maar tegen de bezitter van de met het zekerheidsrecht belaste zaak. Pand- en hypotheekrechten hebben derhalve goederenrechtelijke werking. Het inroepen van de actio Serviana geeft de pandhouder strikt genomen nog niet het recht om de zaak ook te verkopen, het pandrecht is oorspronkelijk slechts een bezitsrecht (ius possidendi).11 Alleen indien in de pandovereenkomst een verkoopbeding (pactum de vendendo) was opgenomen, had de zekerheidsnemer de bevoegdheid om de bezwaarde zaak te gelde te maken als de schuldenaar niet aan zijn betalingsverplichting kon voldoen.12 Deze bevoegdheid tot verkoop werd later geacht stilzwijgend te zijn verleend bij iedere zekerheidsovereenkomst met als gevolg dat de zekerheidsnemer in het geval van niet-nakoming door de schuldenaar van rechtswege een recht van verkoop (ius vendendi) toekwam.13

Het was in de Romeinse praktijk mogelijk – ja zelfs gebruikelijk14 – om een zekerheidsrecht te vestigen op het gehele vermogen van de debiteur.15 De mogelijkheid hiertoe werd geboden door het feit dat een zekerheidsrecht bij enkele overeenkomst kon worden gevestigd. Zekerheidsrechten konden dus drukken op afzonderlijke vermogensbestanddelen – in welk geval men pleegt te spreken van een bijzonder zekerheidsrecht – alsook op het gehele vermogen van de zekerheidsgever, een zogenaamd generaal zekerheidsrecht. Een generale hypotheek kenmerkt zich door het feit dat de te bezwaren zaken niet individueel hoeven te worden benoemd.16 Een dergelijk zekerheidsrecht strekt zich uit over het ten tijde van de vestiging bestaande vermogen17 alsmede het toekomstige vermogen van de zekerheidsgever.18 Uiteraard had ook een generaal hypotheekrecht goederenrechtelijke werking, zodat het zekerheidsrecht op de zaken blijft rusten als ze worden overgedragen aan een derde.19 Een generale hypotheek werd veelvuldig gevestigd naast een bijzonder zekerheidsrecht om zo de schuldeiser nog meer zekerheid te verschaffen.20 Niettemin kon een generale hypotheek ook zelfstandig worden gebruikt.

In het Romeinse systeem van zekerheidsrechten kon een hypotheek niet alleen ontstaan bij overeenkomst – de zogenaamde conventionele hypotheek – maar ook voortvloeien uit de wet.21 Deze zogeheten legale hypotheken hebben zich in de eerste plaats ontwikkeld uit bestendig gebruikelijke bedingen.22 Zo werd bijvoorbeeld een zekerheidsrecht van de verhuurderop de inboedel van de huurder geacht stilzwijgend tot stand te zijn gekomen.23 Daarnaast werden legale hypotheken bij keizerlijke constitutie in het leven geroepen. Men denke aan het zekerheidsrecht op het gehele vermogen van de belastingplichtige dat van rechtswege aan de fiscus toekwam.24 Legale hypotheken, die ook weer kunnen worden onderverdeeld in generale en bijzondere hypotheken, kwamen dus tot stand onafhankelijk van de wil van de eigenaar om zaken in pand te geven.25

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.