3.3.3.3 Datio donandi/obligandi causa

De presterende partij kan ook de bedoeling hebben gehad om met zijn prestatie een rechtsverhouding te creëren die het behoud van de prestatie door de ontvanger rechtvaardigt. De prestatie was dan niet van tevoren verschuldigd.

Een voorbeeld van een dergelijke rechtsverhouding is de reële overeenkomst. Een reële overeenkomst ontstaat pas door de verrichting van de prestatie. Te denken valt aan de schenking van hand tot hand en de overeenkomst van verbruiklening. Als de overeenkomst nietig of met terugwerkende kracht vernietigd is, wordt het beoogde resultaat, dat wil zeggen het ontstaan van de overeenkomst, niet verwezenlijkt. De presterende partij kan daarom zijn prestatie terugvorderen.

Verder kan worden gedacht aan overeenkomsten waarbij de presterende partij niet verplicht is om een prestatie te verrichten, maar die hem recht geven op een tegenprestatie als hij desondanks een bepaalde prestatie verricht. De presterende partij kan zijn prestatie terugvorderen als hij niet een recht op een tegenprestatie heeft verkregen, bijvoorbeeld wanneer hij een andere prestatie heeft verricht dan waar de overeenkomst in voorzag.

De condictie die in deze gevallen kan worden ingesteld, is de zogenaamde condictio ob rem.