3.2.1 De eerste Franse koloniale golf

Het Franse koloniale imperium heeft twee grote golven gekend die in de Franse literatuur worden onderscheiden met le premier empire colonial en le deuxième empire colonial.1 De beginpunten van de veroveringen in de eerste koloniale golf, die waren gericht op vestiging in de Cariben, Amerika, de kust van Afrika en het Verre Oosten, stammen uit de zeventiende eeuw. In 1604 installeerden de Fransen zich voor het eerst in Guyana, en vervolgens in Guadeloupe en Martinique, en in 1635 stichtten de Fransen koloniën in deze drie gebieden.2 Enige tijd later, in 1664, werd een belangrijk koloniaal bezit gevestigd in het westen van het eiland Hispaniola, namelijk Saint-Domingue (thans Haïti). De in 1635 in het leven geroepen Compagnie des Isles d’Amérique,3 die in 1664 door Jean-Baptiste Colbert werd omgedoopt tot de Compagnie des Indes occidentale, kreeg het beheer over de Franse Antillen tot in 1674.4 Na afloop van dit mandaat van de compagnie kwam de Franse West onder bewind te staan van de Franse kroon, die toentertijd werd gedragen door Lodewijk XIV.5 Het Franse imperialisme van de zeventiende eeuw beperkte zich echter niet alleen tot Amerika, maar breidde zich uit naar koloniën en/of handelsposten in Afrika (Senegal), Indië (onder andere Chandernagore, Pondichery) en rondom de Indische Oceaan (waaronder het eiland van Mascarin – zoals voor de Franse Revolutie werd verwezen naar het huidige La Réunion).

De reeks oorlogen die door Frankrijk werden gevoerd vanaf het midden van de achttiende eeuw, waaronder de Oostenrijkse Successieoorlog, de Zevenjarige Oorlog en de met de Franse Revolutie gepaard gaande Eerste Coalitieoorlog, hebben geleid tot een verzwakking en uiteindelijk tot de geleidelijke instorting van het eerste Franse koloniale rijk.6 Het gevolg hiervan was dat de koloniën van Frankrijk werden geannexeerd door het Verenigd Koninkrijk en het was pas in 1802, bij het Verdrag van Amiens, dat deze werden geretourneerd aan Frankrijk. Vanaf 1809 tot 1814 zijn Martinique en Guadeloupe opnieuw bezet geweest door Engeland en vanaf 1809/1810 tot 1814 zijn Guyana respectievelijk La Réunion bezet door Portugal. Aan het einde van de Napoleontische Oorlogen, bij het Verdrag van Parijs, kreeg Frankrijk het volledige beheer over de volgende vier gebieden: Guadeloupe, Martinique, Guyana en La Réunion.7 Het zijn ook deze vier gebieden die in de Franse literatuur bekend zijn komen te staan onder de naam les quatre vieilles colonies.

Sinds de Grondwet van de derde Franse Republiek uit 17958 is geleidelijk aan gepoogd de toenmalige Franse koloniën,9 waaronder les vieilles colonies, te incorporeren in het Frans-constitutioneelrechtelijke departementale systeem. Uit kracht van art. 6 van de Grondwet uit 1795 waren de Franse koloniën ‘parties intégrantes de la République, et sont soumises à la même loi constitutionnelle’.10 Sinds 1795 hebben meerdere voorstellen op initiatief van deze overzeese gebiedsdelen de revue gepasseerd teneinde de toenmalige Franse koloniën om te dopen tot Franse (overzeese) departementen.11 Deze voorstellen waren echter zonder enig resultaat.12 De formalisering van de vier oude koloniën als Franse overzeese departementen, zoals de Franse metropool was verdeeld in departementen, liet op zich wachten tot het jaar 1946, met de inwerkingtreding van La Loi de départementalisation du 19 mars 1946.13 Hierop zal verderop in dit hoofdstuk worden ingegaan. Eerst volgt een korte beschrijving van de tweede koloniale golf die Frankrijk in de negentiende eeuw heeft gekend en die van eminent belang is geweest voor het onderscheid dat in de VierdeFranse Republiek van 1946 is gemaakt tussen aan de ene zijde overzeese departementen (départements d’outre-mer) en aan de andere zijde overzeese territoria (territoires d’outre-mer).