7.2.2 Dekolonisatie Nederlands-Indië en de Nederlands-Indonesische Unie

Zoals hiervoor opgemerkt was het belang van de overzeese gebieden in de Oost groter dan dat in de West. Zo werd de opdracht van de Grondwetsherziening van 1922 om wetten tot stand te brengen over de constitutionele inrichting van de overzeese gebieden, in de Oost (veel) eerder uitgevoerd en geïmplementeerd dan voor de koloniën in de West. De Wet op de Staatsinrichting van Nederlandsch-Indië kwam immers in 1926 tot stand, vier jaar na de Grondwetsherziening van 1922, terwijl de wetten op de staatsinrichting van Suriname respectievelijk Curaçao het licht zagen in 1937. De naoorlogse ontwikkelingen in Indonesië zorgden ervoor dat het door Koningin Wilhelmina beoogde plan voor een rijksconferentie werd doorkruist. Mede aangewakkerd door de internationale tendens naar dekolonisatie en gestimuleerd door de toezeggingen van Japan, zette Indonesië namelijk het vraagstuk van de soevereiniteitsoverdracht op tafel. Dit mondde uit in de eenzijdig door Indonesië uitgeroepen onafhankelijkheid in augustus 1945. Pas in december 1949, bij de soevereiniteitsoverdracht van Indonesië, werd de onafhankelijkheid van Indonesië onder grote internationale druk erkend door het Koninkrijk.

De periode tussen 1945 en 1949 wordt gekenmerkt door een politieke en militaire strijd tussen beide entiteiten. Nog voor de erkenning van Indonesië door het Koninkrijk in 1949, wordt het Akkoord van Linggadjati ondertekend in maart 1947 door het Koninkrijk der Nederlanden en de eenzijdig uitgeroepen Republiek Indonesië.1 Reeds in 1947 was een van de overeengekomen punten dat het Koninkrijk de onafhankelijkheid van Indonesië zou erkennen. In dit akkoord was overeenstemming bereikt tussen beide staten dat zij samen deel zouden uitmaken van de Nederlands-Indonesische Unie – een unie bestaande uit het Koninkrijk der Nederlanden en de Verenigde Staten van Indonesië, die de gemeenschappelijke belangen van beide entiteiten zou dienen. Als onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden werden erkend: Nederland, Suriname, de Nederlandse Antillen2 en Nederlands Nieuw-Guinea.3 De gebieden waarop binnen de Nederlands-Indonesische Unie samenwerking zou moeten plaatsvinden, waren onder meer defensie, buitenlandse en economische betrekkingen en financiën.4 Het Hoofd van de Unie werd Koningin Juliana. De samenwerking tussen de delen van de Nederlands-Indonesische Unie zou plaatsvinden op het gebied van de executieven, en niet door middel van de parlementen van het Koninkrijk en de Verenigde Staten van Indonesië. Van deze Nederlands- Indonesische Unie kwam echter tot ongenoegen van het Koninkrijk weinig terecht. In 1956 hief de Republiek Indonesië de Nederlands-Indonesische Unie eenzijdig op.5In de tussentijd, dat wil zeggen vanaf de oprichting van de Unie tot 1956, is van de aanvankelijk geplande hechte samenwerking op de genoemde gebieden niet veel terechtgekomen.

Deze Nederlands-Indonesische Unie is derhalve weinig vruchtbaar geweest. Opvallend is dat in Frankrijk een vergelijkbare tendens is geweest om samen met de voormalige koloniën een gemeenschap op te richten. In de Hoofdstukken III en VI is gesproken over deze Communauté française. De doelen hiervan komen in hoofdlijnen overeen met het doel dat was geformuleerd voor de Nederlands-Indonesische Unie. Deze Communauté, die de opvolger was van de Union française, was eveneens een samenwerkingsverband tussen de voormalige Franse koloniën en de Vijfde Republiek. De samenwerking binnen de Communauté zou plaatsvinden op gebieden als defensie, buitenlandse betrekkingen en financiën. Deze komen overeen met de terreinen waarop de Nederlands-Indonesische Unie zou samenwerken. De president van de Franse Republiek zou eveneens de president van de Communauté zijn – evenals de Koning van de Nederlanden het Hoofd van de Nederlands-Indonesische Unie zou zijn. Een relevant verschil tussen de Nederlands-Indonesische Unie en de Communauté was evenwel dat anders dan in de Communauté, de Nederlands- Indonesische Unie geen eigen burgerschap in het leven riep.6 De Communauté bracht, evenals de Union française, een eigen burgerschap met zich.7 Hoewel de Communauté reeds vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw niet een levendig bestaan leidde, werd deze de iure pas in augustus 1995 opgeheven.8 De pogingen van beide metropolen om met de voormalige koloniën een samenwerkingsverband aan te gaan waren tevergeefs.