2.4 Van de Tweede Wereldoorlog tot het begin van de jaren 1970

In de jaren 1950 en 1960 werden ondernemingen in Nederland in steeds grotere mate een sociaal-maatschappelijke functie toegedicht.2 In het verlengde hiervan werd beoogd een zekere invloed van werknemers op met name NV’s met grote ondernemingen te verwezenlijken.3 Dit kwam onder andere tot uiting in de in 1950 ingevoerde Wet op de ondernemingsraden (WOR), de eerste wettelijke algemene medezeggenschapsregeling,4 en de Wet op de bedrijfsorganisatie, waarbij de sociaal economische raad (SER) werd opgericht, maar ook in de verdere ontwikkeling van beschermingsconstructies.5 In 1956 waren slechts vier van de 70 beursvennootschappen met een kapitaal van ten minste 10 miljoen gulden onbeschermd.6 Met de oprichting van de hiervoor genoem- de overlegorganen en andere organisaties met bevoegdheden ten aanzien van het bedrijfsleven ontwikkelde zich gaandeweg een corporatistisch geleide economie.7 Deze ontwikkelingen vertoonden overeenkomsten met de ideeën van destijds invloedrijke economen als John Maynard Keynes. Beïnvloed door de crisisjaren van 1930 stonden zij een genuanceerd (of gecontroleerd) kapitalisme voor, met een brede rol voor de onderneming en de overheid bij het stimuleren van investeringen en welvaart in de maatschappij.8 Bij Keynes is ook de gedachte terug te vinden dat hoe omvangrijker een onderneming wordt, hoe meer zij haar private karakter verliest en een meer maatschappelijke rol krijgt.9 Hierbij komen de aandeelhouders verder op afstand te staan en draagt het bestuur zorg voor de onderneming als onderdeel van de maatschappij. Ook de mogelijke rol van de werknemers werd steeds nadrukkelijker erkend. Zij waren niet langer alleen als ‘productiefactor arbeid’ betrokken bij de ondernemingsactiviteiten, maar werden in bepaalde mate medebeleidsbepaler binnen de vennootschap.

Als gevolg van deze maatschappelijke ontwikkelingen, de economische voorspoed, de centrale rol van de onderneming in de NV en het aandeelhoudersabsenteïsme, werd het bestuur steeds nadrukkelijker en onbestreden de ‘vennootschapsleiding’.10 Het was in deze periode dat concepten als bestuursautonomie en vennootschappelijk belang zich ontwikkelden.11 Hierdoor werd ook definitief afscheid genomen van de NV als contractuele samenwerking ten gunste van de institutionele (ook wel de ‘corporatieve’ of ‘objectiefrechtelijke’) leer. Deze leer ging er niet langer van uit dat het bestuur handelde op basis van gedelegeerde bevoegdheden die voortvloeiden uit de afspraken tussen aandeelhouders, maar dat de NV een instituut is met daarin een organisatorische scheiding van bevoegdheden tussen de AV, het bestuur en de raad van commissarissen.12 De Hoge Raad formuleerde in het Doetinchemse IJzergieterij-arrest uit 1949 het richtsnoer van het belang van de vennootschap, waarnaar (in dat geval) commissarissen zich dienden te richten, zelfs indien dat belang botste met belangen van aandeelhouders.13

De zelfstandige rol en het richtsnoer voor het handelen van de vennootschapsleiding werd uiteindelijk bevestigd door de Hoge Raad in zijn Forumbank-arrest uit 1955.14 Deze uitspraak wordt wel gezien als het beginpunt van het leerstuk van ‘bestuursautonomie’ en gaf verdere duidelijkheid over de verhouding tussen het bestuur en de AV.15 Hierin werd overwogen dat het bestuur en de AV elk hun eigen bevoegdheden hebben, die zij niet mogen overschrijden, en dat de AV ten aanzien van de bevoegdheden van het bestuur geen instructies kan geven. Overkleeft meent dat de betekenis van het Forumbank-arrest moet worden gerelativeerd omdat de gedachte dat de AV de hoogste macht in de vennootschap vertegenwoordigde op het moment dat dat arrest werd gewezen al niet langer gezien werd als de heersende leer.16 Ik ben dat met hem eens. De overweging uit Forumbank dat de AV de bij de wet en statuten getrokken grenzen van haar bevoegdheid niet mag overschrijden volgde reeds uit het Van Gulpen & Swerts/Eugen Mehler-arrest van de Hoge Raad.17 Daarbij overwoog de wetgever al in de aanloop naar de totstandkoming van de Wet van 1929:

Het is wat mij betreft opmerkelijk dat door de Hoge Raad en de A-G in Forumbank niet wordt verwezen naar deze wetsgeschiedenis. Wellicht is de reden daarvoor dat diezelfde wetsgeschiedenis de AV nu juist wél bestempelde tot hoogste macht in de vennootschap. Het hierboven weergegeven citaat van de minister wordt namelijk voorafgegaan door de zinnen:

Naast de parlementaire geschiedenis noemt ook het handboek van Van der Heijden uit 1931 de AV als hoogste macht in de NV.20 Hijmans van den Berg merkte in zijn annotatie bij het Forumbank-arrest het volgende op over deze uitdrukking:

Anders dan Hijmans van den Berg lijkt te veronderstellen, kan gezegd worden dat de ‘hoogste macht’-gedachte – in het licht van de hiervoor aangehaalde wetsgeschiedenis en literatuur – niet geheel uit de lucht is gegrepen en zeker in de periode rond de inwerkingtreding van de Wet van 1929 nog de heersende was.22 Hij heeft wel gelijk dat ook de Wet van 1929 vergaande beperkingen van aandeelhoudersrechten door middel van oligarchische regelingen toestond.

Door de Hoge Raad werd in Forumbank niet alleen geoordeeld dat de AV de door de wet en statuten getrokken grenzen van haar bevoegdheid niet mag overschrijden. De Hoge Raad overwoog ook dat dit inhield dat de AV geen besluit mocht nemen dat de strekking had het bestuur te verplichten om tot uitvoering van dat besluit over te gaan, terwijl de bevoegdheid tot het onderwerp waar het besluit op zag toekwam aan het bestuur. Die specifieke overweging is wel van grote betekenis.23 Bij cassatiemiddel was nog betoogd dat de AV daartoe wel bevoegd zou moeten zijn, ondanks dat het relevante onderwerp – dat was niet in geschil – behoorde tot de bevoegdheid van het bestuur, “…en wel omdat de bestuurders ondergeschikt zijn aan de naamloze vennootschap en de algemene vergadering de hoogste macht in de naamloze vennootschap bezit.”24 Ook een dergelijk besluit van de AV dat het bestuur verplicht tot het op een zekere wijze uitvoeren van diens eigen bevoegdheid levert volgens de Hoge Raad echter een ongeoorloofde overschrijding op door de AV van de bij wet en statuten getrokken grenzen. Van belang is nog dat de bestuurszelfstandigheid, die in het Forumbank-arrest werd bevestigd, ook een bestuursverantwoordelijkheid met zich brengt. Dit wil zeggen dat het bestuur zich niet kan verschuilen achter de AV wanneer het voor een bepaald besluit ter verantwoording wordt geroepen.25 Duidelijk is in ieder geval dat het bestuur ten tijde van Forumbank niet langer als ondergeschikt aan de AV werd gezien. Aannemelijk is dat in het begin van de 20^e eeuw de ‘hoogste macht’-gedachte nog wel de overhand had, maar dat deze na de Tweede Wereldoorlog, in de jaren 1950, is losgelaten.26 Er is sindsdien niet langer sprake van een hiërarchisch, maar van een nevenschikkend organisatiemodel.27

Door de hierboven omschreven ontwikkelingen worden de jaren 1950 in de literatuur genoemd als de periode dat in Nederland afscheid werd genomen van de contractuele opvatting als heersende leer, ten gunste van de institutionele opvatting.28 Deze verschuiving in opvattingen had ook tot gevolg dat de positie van het bestuur werd verstevigd en dat daarmee de positie van de AV werd verzwakt, doordat het bestuur nu een zelfstandige en uitdijende taak had die ontleend was aan de vennootschapsorde en niet aan de AV, welke taak gericht was op het vennootschapsbelang en niet op het belang van de gezamenlijke aandeelhouders.29

De hiervoor beschreven ontwikkelingen uitten zich eind jaren 1950 in een wens tot herziening van het NV-recht. Ter vervulling van deze wens stelde de minister van Justitie in 1960 een Commissie Herziening Ondernemingsrecht in, die bekend is komen te staan als de ‘Commissie Verdam’, naar haar voorzitter P.J. Verdam. De Commissie Verdam had in het bijzonder de opdracht te rapporteren over hoe met de werknemersbelangen in grote ondernemingen moest worden omgegaan en in hoeverre deze belangen in de vennootschappelijke orde moesten worden bestendigd.30 Zij publiceerde op 26 november 1964 het rapport Herziening van het Ondernemingsrecht.31 Dit rapport bevatte onder andere voorstellen voor een wet op de jaarrekening, herziening van het enquêterecht, een nieuwe regeling voor ondernemingsraden en een voorstel tot structuurwijziging van de grote NV.32 De minister van Justitie heeft de SER verzocht om te adviseren over de door de Commissie Verdam gedane voorstellen. De SER bracht haar adviezen over de verschillende onderwerpen uit in de periode van 1966 tot en met 1969. In overeenstemming met de opdracht van de Commissie Verdam was een algemeen kenmerk van de discussies in deze rapporten en adviezen de medezeggenschap van werknemers. De achtergrond hiervan was dat de toenemende welvaart leidde tot vragen over de rol van de onderneming in de maatschappij en hoe die onderneming kon bijdragen aan een eerlijker verdeling van die toenemende welvaart. De algemene opvatting was dat werknemers op de een of andere wijze zeggenschap zouden moeten krijgen op het beleid van, in ieder geval, de NV die een grote onderneming dreef. Hierover vermeldt de wetsgeschiedenis bij de in 1971 in werking getreden structuurregeling:

De medezeggenschap van werknemers werd noodzakelijk geacht vanuit vier verschillende gezichtspunten.34 Ten eerste werd medezeggenschap gezien als vorm van medeverantwoordelijkheid van werknemers voor de gang van zaken binnen de onderneming. Ten tweede werd deze gezien als uiting van de vergaande democratisering van de samenleving. Ten derde zou medezeggenschap het vertrouwen in toezicht op de besluitvorming bewerkstelligen. Ten vierde zou medezeggenschap relevant zijn voor het beschermen van de belangen van werknemers. Hoewel de maatschappelijke, politieke en juridische discussie over medezeggenschap van werknemers nadrukkelijk aanwezig was in de jaren 1950 en 1960, lijkt de uiteindelijke invloed van werknemers in de grote NV door medezeggenschap beperkt te zijn gebleven. Een ondernemingsraad heeft in bepaalde gevallen weliswaar de mogelijkheid advies uit te brengen of haar instemming aan bepaalde voorgenomen besluiten te onthouden, maar de invloed van het structuurregime, en daarmee de inspraak van werknemers op beleidsvorming is bij beursvennootschappen uiteindelijk niet aanzienlijk.35

De rapporten en adviezen van de Commissie Verdam en de SER hebben in 1970 en 1971 geleid tot het aannemen van wetgeving die van belang was voor het in Nederland geldende NV-recht en die in het teken stond van de ‘vermaatschappelijking van de onderneming’.36 Het ging om de volgende vier wetten:

Zoals beschreven in deze en de vorige paragraaf werden de jaren 1950 en 1960 gekenmerkt door een toenemende sociaal-maatschappelijke rol van de NV, een toenemende verzelfstandiging van de NV als instituut, toenemende bestuursautonomie en een afnemende invloed van aandeelhouders. Deze ontwikkelingen culmineerden in de wetgevingsgolf van begin jaren 1970, die het karakter van de NV wijzigde in die zin dat zij socialer en minder (enkel) winstgedreven werd. De invoering van de hierboven genoemde wetten kenmerkte een periode van ongekende wetgevingsdrift. Zoals de minister van Justitie aangaf, verkeerde het vennootschaps- en ondernemingsrecht “in een onstuimige ontwikkeling”.41 Deze ontwikkeling leidde tot vernieuwing van het enquêterecht, het instellen van de Ondernemingskamer, vernieuwing van de WOR en invoering van de structuurregeling, allemaal onderwerpen die nog altijd in meer of mindere mate van belang zijn voor de NV. Op 19 juni 1970 trad tevens het eerste besluit SER Fusiegedragsregels in werking. Deze Fusiegedragsregels beogen de belangen van in een onderneming werkzame personen bij een voorgenomen fusie te beschermen. Zij zijn in de loop der jaren meerdere malen herzien.42 In de hieropvolgende jaren werden nog enkele wetswijzigingen doorgevoerd, die echter geen materiële invloed hadden op de verhouding tussen het bestuur, de AV en de aandeelhouders.43