2.1 Pre-codificatie: van 1602 tot 1811

Op 20 maart 1602 werd de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) bij octrooi opgericht voor een periode van 21 jaar.1 Dit moment wordt veelal aangemerkt als het begin van de ontstaansgeschiedenis van de kapitaalvennootschap.2 De VOC bezat belangrijke eigenschappen van onze huidige kapitaalvennootschap, waaronder beperkte aansprakelijkheid van aandeelhouders, kapitaal dat werd opgehaald bij het publiek en aandelen die vrij verhandelbaar waren.3 Vaak wordt de VOC als de voorloper van de NV aangeduid.4 De VOC vertoonde echter ook enkele duidelijke verschillen met de huidige NV. Zo kende de VOC geen vastgesteld kapitaal, maar betrof haar kapitaal simpelweg het totaal van gestorte gelden,5 kenden de aandelen waarden die per inleg verschilden, was niet geregeld wanneer en op welke wijze winst werd uitgekeerd, legden de bestuurders aanvankelijk geen rekening en verantwoording af en kende de VOC met haar van overheidswege toegekend monopolie een duidelijk publiekrechtelijke inslag.6

Uit historisch onderzoek lijkt te volgen dat de VOC op het moment van oprichting organisatorisch geen volledig nieuwe verschijning was.7 Er waren sinds 1594 meerdere regionale ‘voorcompagnieën’ geweest.8 De voorcompagnieën gingen op in de VOC en vormden de verschillende afdelingen (‘kamers’) binnen haar organisatie.9 Deze fusie was noodzakelijk om de gewenste schaalgrootte te bereiken voor de omvangrijke financiering van de overzeese handel na de ontdekkingsreizen.10 De voorcompagnieën die tegen het einde van de 16^e eeuw werden opgericht waren organisaties die belangrijke gelijkenissen vertoonden met de VOC, met name omdat ook zij niet slechts werden opgericht voor de exploitatie van een reis (zoals bij de factorijvennootschappen)11 of een schip (zoals bij de partenrederijen),12 maar om handel te drijven voor een beperkt aantal missies of voor een beperkte periode, waarna de onderneming werd geliquideerd.13 Ook werd onderscheid gemaakt tussen de hoedanigheid van bestuurder (‘bewindhebber’) en kapitaalverschaffer (‘participant’).14 De participanten waren slechts aansprakelijk tot het bedrag van hun storting.15 De aandelen (‘participaties’) waren verhandelbaar, al lijkt hier niet op grote schaal gebruik van te zijn gemaakt.16 Het lijkt aannemelijk dat de VOC organisatorisch niet in alle opzichten een vernieuwend karakter had, maar dat zij veel van de vernieuwende ondernemingseigenschappen die in de periode voor haar ontstaan waren ontwikkeld in zich heeft gebundeld. Zij is een succesvol en volledig voorbeeld van de innovaties zoals die in de loop der tijd waren geïntroduceerd. Op één belangrijk vlak was de structuur van de VOC wel degelijk vernieuwend. Volgens artikel 10 van het octrooi mochten alle ingezetenen van de Republiek der Zeven Provinciën participeren in de VOC.17 Dat zette de weg open voor de VOC als eerste vennootschap met een wijdverspreid aandelenkapitaal. De organisatorische ontwikkeling van de compagnieën is wel omschreven als een “geleidelijken overgang van den vormloozen, ongeorganiseerden handel voor gemeene rekening tot de corporatief georganiseerde kapitaalsassociatie, waarin voor het eerst de onderneming een zelfstandig leven erlangt.”18

Deze geleidelijke overgang zette zich voort in de organisatie van de VOC zelf, met name in haar beginjaren, van 1602 tot en met 1622. De VOC kreeg in 1602 een monopolie voor 21 jaar op de handel en scheepvaart op Azië via twee vaarroutes.19 De aandeelhouders konden zich in de zomer van 1602 inschrijven op de aandelen en vervolgens in drie tot vier termijnen aan hun stortingsplicht voldoen.20 Er was sprake van een oligarchische bestuursstructuur, nu de bewindhebbers van de verschillende kamers binnen de VOC (die gezamenlijk het formele bestuur uitoefenden over de VOC) werden gekozen door de Staten der Provincie uit een voordracht door de bewindhebbers van drie kandidaten per vacature.21 Gedurende de eerste 21 jaar van het bestaan van de VOC hadden de participanten “geen schaduw van invloed of controle” en was het bestuur in handen van bewindhebbers van de kamers van de VOC.22

In 1612 diende volgens het octrooi door de bewindhebbers van de VOC een generale rekening opgemaakt te worden, waarna het de aandeelhouders vrijstond hun investering te verzilveren of te herinvesteren.23 Uit historisch onderzoek blijkt dat de bewindhebbers dat in eerste instantie niet of slechts gebrekkig hebben gedaan.24 Eind 1612 werd uiteindelijk alsnog het eerste ‘kapitaalboek’ – dat zag op de voorafgaande periode van tien jaar – gesloten, en werd een nieuw aandeelhoudersregister aangelegd waarin minder en deels andere aandeelhouders werden ingeschreven.25 In de aanloop naar de eindafrekening in 1622 hadden de aandeelhouders flinke (publieke) kritiek op de bewindhebbers en eisten zij meer inspraak en een gedegen financiële verantwoording.26 Je zou kunnen zeggen dat dit de eerste bekende uiting van aandeelhoudersactivisme was.27 De Staten-Generaal besloten uiteindelijk in 1622 om de VOC niet te liquideren maar voort te zetten, waarbij zij in de octrooiverlenging van 1622 en de aanvulling daarop van 1623 de aandeelhouders meer invloed gaven en de bewindhebbers verplichtten financiële verantwoording af te leggen.28 Een commissie van belangrijke aandeelhouders (die op onderdelen gelijkenissen vertoonde met de huidige raad van commissarissen29) kreeg inzicht in de stukken die relevant waren voor de controle van de jaarlijkse financiën en een adviesrecht over enkele beleidsmatige zaken.30 De bewindhebbers moesten periodiek aftreden, nieuwe bewindhebbers zouden worden benoemd uit een voordracht van een kiescollege bestaande uit zowel bewindhebbers als participanten en er zou ieder jaar dividend moeten worden uitgekeerd.31 Deze ontwikkeling wordt door Van der Heijden gezien als een belangrijke stap in de ontwikkeling van de NV.32 De VOC beschikte met de verlenging van het octrooi over een permanent kapitaal en daarmee een in beginsel onbeperkte levensduur. Dit was een duidelijk verschil met de voorcompagnieën die werden opgericht voor een bepaalde handelsmissie of periode. In die gevallen werd, indien het doel was bereikt, een eindafrekening gemaakt, de onderneming geliquideerd en kregen de participanten bij succes hun inleg vermeerderd met eventuele winsten uitgekeerd. Dat betroffen dus tijdelijke ondernemingen waarbij geen sprake was van een permanent kapitaal.33 Ook in dit opzicht was de VOC dus wel degelijk vernieuwend en vertoont zij belangrijke karaktertrekken van de kapitaalvennootschap die wij nu kennen.

In de 17^e eeuw werden in navolging van de VOC meerdere compagnieën opgericht in verschillende landen, waaronder in Nederland de belangrijke West-Indische Compagnie (WIC) in 1621.34 Zowel bij de eerste octrooiverlening aan de WIC in 1623 als de octrooiverlenging voor de VOC in 1622 (met de aanvulling daarop in 1623) kregen de belangrijkste aandeelhouders – de ‘hoofdparticipanten’ – invloed op het aanstellen van nieuwe bewindhebbers, inzage in de financiën en een adviesrecht over belangrijke onderwerpen.35 Over het algemeen kan echter gezegd worden dat de invloed van kapitaalverschaffers op het bestuur en het beleid van de VOC en de WIC vrij beperkt was. Het oprichten van nieuwe compagnieën zette zich in Nederland voort gedurende de zeventiende eeuw, waarbij deze ondernemingen steeds in meer of mindere mate een publiekrechtelijke inslag bleven houden.36 Ook de beurshandel in aandelen ontwikkelde zich in de loop van de 17^e eeuw. De eerste effectenbeurs ter wereld werd in 1606 opgericht in Amsterdam.37 Handel in aandelen in de VOC vond vanaf 1607 plaats en in de tweede helft van de 17^e eeuw ontwikkelde zich ook de optiehandel.38 Ter vergelijking: de eerste effectenbeurs van de Verenigde Staten werd opgericht in 1790 in Philadelphia en pas in 1792 werd de New York Stock Exchange opgericht.39

In het begin van de achttiende eeuw bleef men compagnieën oprichten, maar werd het langzamerhand steeds gebruikelijker dat deze compagnieën louter een winstoogmerk kenden.40 Zij werden niet langer opgericht ‘ten algemenen nutte’ maar ‘tot eigen baat’.41 Het winstoogmerk van de compagnieën ontwikkelde zich aan het begin van de 18^e eeuw tot winstbejag, dat zich uitte in speculatieve handel in aandelen van compagnieën met de meest uiteenlopende (en onzinnige) commerciële doelstellingen (vandaar het begrip ‘windhandel’).42 Als gevolg van deze trend, die niet alleen in Nederland waarneembaar was, maar ook in Engeland, Frankrijk, Portugal en Duitsland, ontspon zich in 1720 een internationale kapitaalmarktcrisis.43 Door deze internationale crisis nam het enthousiasme in de aandelenhandel af en werden een tijd lang weinig tot geen compagnieën opgericht.44 In het laatste kwart van de 18^e eeuw kwam de oprichtingsdrift weer enigszins op gang, waarbij nu breed werd aanvaard dat een compagnie een zuiver winstoogmerk had. De compagnie kreeg daarmee een duidelijk privaatrechtelijk karakter.45 De nieuwe compagnieën waren ‘geprivatiseerd’ en daarmee ontdaan van de overheidsinvloed die zo aanmerkelijk aanwezig was in de 17^e-eeuwse compagnieën.46 Een andere ontwikkeling was dat de nieuwe compagnieën inmiddels beschikten over een vastgesteld kapitaal, verdeeld in aandelen van een gelijk bedrag, waarbij aansprakelijkheid van aandeelhouders boven dat bedrag was uitgesloten.47 Deze compagnieën werden bestuurd door een bestuur, onder toezicht van een raad van commissarissen, jaarlijks werd rekening en verantwoording afgelegd aan aandeelhouders en (wanneer mogelijk) werden dividenden uitgekeerd.48 Wat de VOC betreft: haar bestuur werd in 1796 onder bewind van de Nederlandse staat gesteld, waarmee de VOC feitelijk haar activiteiten beëindigde, al bleef zij nog enkele jaren actief om lopende zaken af te wikkelen.49 De VOC en WIC zijn gedurende hun bestaan altijd ondernemingen met een duidelijke publiekrechtelijke basis gebleven.

Vanwege de 18^e-eeuwse ontwikkeling naar de louter privaatrechtelijke compagnie is in het verleden wel aangeduid als de periode waarin de ‘moderne NV’ ontstond.50 Deze ontwikkeling van publieke naar private handelsonderneming die zich gedurende de 18^e eeuw voltrok, vertoont paralellen met ontwikkelingen in de economische filosofie en politiek. Tot halverwege de 18^e eeuw was het mercantilisme een invloedrijke economische stroming in Europa.51 Het mercantilisme is er in de kern op gericht om de nationale staat zo welvarend mogelijk te maken door het creëren van een handelsoverschot, dat wil zeggen het beperken van import van goederen en het maximaliseren van export van goederen met het doel om te komen tot een hogere welvaart (dat betekende in die visie: een grotere hoeveelheid geld en edelmetalen) in de eigen staat.52 Meer in algemene zin wordt het mercantilisme gekenmerkt door een nauwe verwevenheid tussen de nationale staat en het bedrijfsleven en het voeren van een protectionistische economische politiek. De ideeën van Adam Smith hingen samen met de opkomst van het economisch liberalisme vanaf het einde van de 18^e eeuw, volgens welke stroming de invloed van de overheid beperkt zou moeten worden tot enkele publieke voorzieningen, zodat de vrijemarkteconomie zo efficiënt mogelijk zou kunnen functioneren.53 Die geest van het liberalisme uitte zich tegen het einde van de 18^e eeuw tevens in belangrijke ontwikkelingen in de wereldgeschiedenis zoals de Amerikaanse revolutie die begon in 1776 en de Franse revolutie in 1789. Deze periode markeert historisch het einde van het ancien régime of de vroegmoderne tijd en het begin van de moderne tijd.