Einde inhoudsopgave
Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/6.4.3
6.4.3 Spanningsveld bij afgaan op resultaat van ‘trade-off’
Mr. dr. T.A. Cramwinckel, datum 29-07-2022
- Datum
29-07-2022
- Auteur
Mr. dr. T.A. Cramwinckel
- JCDI
JCDI:ADS661331:1
- Vakgebied(en)
Fiscaal bestuursrecht / Algemene rechtsbeginselen en abbb
Belastingrecht algemeen / Algemeen
Belastingrecht algemeen / Organisatie Belastingdienst
Voetnoten
Voetnoten
Van de Sande 2019, p. 296 wees erop (in de civiele context van overheidsaansprakelijkheid) dat informatieverstrekking van de overheid aan de burger ‘geen verplichting’ voor de burger in het leven roept ‘om zich daaraan te conformeren. Dat doet hij vrijwillig, in de veronderstelling dat hij juist is geïnformeerd’. In de context van het belastingrecht is van belang dat belastingheffing geen vrijwillige aangelegenheid is en dat voorlichting van de Belastingdienst daarom eens te meer een sturend karakter kan hebben.
Ik zeg bewust ‘kan’, want denkbaar is dat burgers om hen moverende redenen voor een van de voorlichting afwijkende route kiezen (bijvoorbeeld vanwege (via een derde verkregen) kennis van het onderliggende recht, een niet-risicoaverse houding, vergissingen, bewuste afwijking of anderszins). Over de rechtsstatelijke toelaatbaarheid van sturing zie in paragraaf 2.4.3 (beleidsmatig) en 2.5.2.5 (inhoudelijk, onpartijdigheid).
Zie paragraaf 2.2; Monroe 2017, p. 81, 84: ‘For taxpayers who file their own income tax returns, these publications are often their primary source of information regarding substantive tax law. From the vantage point of many of these taxpayers, IRS publications are the tax law.’; Blank & Osofsky 2017, p. 240: ‘The effect of such opacity is that IRS simplifications can ironically decrease taxpayers' knowledge of the actual tax law, as it exists in the Internal Revenue Code, Treasury regulations, and case law. While taxpayers could theoretically reject statements in IRS publications and research the underlying tax law, the purpose of these statements is to ensure that many taxpayers and advisors need not access the underlying tax law to determine tax liability or answer questions. Indeed, the lack of notice or explanation of the changes, and limited disclosure, means that most taxpayers do not know that the IRS simplifications differ from the underlying law.’
Blank & Osofsky 2017, p. 237-242 beschouwen dit als een nadeel (drawback) van simplexity.
Voorlichting heeft – bedoeld of onbedoeld, gewild of ongewild – een zeker sturend effect op de lezer (de burger). Weliswaar verplicht of dwingt algemene informatie de burger nergens toe in juridische zin,1 de informatie zal van invloed zijn op de wijze waarop de burger die (enkel) de voorlichting raadpleegt de regels begrijpt en opvat. Het zal zijn begrip en perceptie ervan kleuren en het kan zijn fiscale gedrag bepalen.2 Dit ligt voor de hand, want burgers zullen de informatie niet zozeer raadplegen voor een ‘cursus belastingrecht’, als wel om zich te oriënteren op hun fiscale rechtspositie. Zo lieten de casusposities zien dat burgers informatie van de Belastingdienst raadplegen om een aftrekpost te berekenen (casusposities 1 en 2), hun fiscale verplichtingen te bepalen (casusposities 3 en 4), aanspraak te maken op een faciliteit (casusposities 4, 5 en 6) of de fiscale gevolgen van een handeling te bepalen (casuspositie 7).
De communicatieve verwachtingen die burgers aan voorlichting ontlenen staan inherent op gespannen voet met het juridische karakter van voorlichting. In dit opzicht legt de confrontatie van de perspectieven bloot dat de door de belastingrechter veronderstelde functie van voorlichting als louter hulpmiddel of informatiebron te kort schiet (paragraaf 4.3.1.3). Voorlichting is niet enkel een helpende hand, maar is ook – bedoeld of onbedoeld – een sturende hand (paragraaf 2.4.3.2, 2.5.2.5).
De sturende werking van voorlichting geldt eens te meer als burgers niet bekend zijn met de inhoud – of zelfs het bestaan – van de wettekst waarop die voorlichting is gebaseerd.3 Als burgers in die gevallen (slechts) afgaan op de voorlichting die de Belastingdienst geeft over het belastingrecht, zal de uitleg van de Belastingdienst ontegenzeggelijk effect hebben op hun begrip van het belastingrecht.
Het paradoxale effect van voorlichting kan dus zijn dat burgers minder kennis krijgen van het belastingrecht zoals dat is neergelegd in de belastingwet, regelgeving en jurisprudentie.4 Het betreft veeleer kennis van het belastingrecht zoals de Belastingdienst dat in voorlichting uitlegt en presenteert. Dat maakt het onevenwichtig om de risico’s daarvan als regel geheel bij de burger te leggen.