2.4.2 Geen arbeid, toch loon op grond van schuldeisersverzuim

In de vorige paragraaf stond het probleem van een vertraagde loonbetaling in het middelpunt. Een ander probleem dat zich bij de loonbetaling kan voordoen, is het niet-betalen van het loon vanwege het feit dat de opdrachtnemer geen werkzaamheden heeft verricht, terwijl dat niet-werken is gelegen in een omstandigheid die voor risico van de opdrachtgever komt. Het leerstuk van schuldeisersverzuim (artikel 6:58 BW) kan de opdrachtnemer in zo’n geval hulp bieden. Dit leerstuk staat in deze paragraaf centraal.

De overeenkomst van opdracht is in deze studie een wederkerige overeenkomst: de opdrachtnemer verricht werkzaamheden en de opdrachtgever betaalt daarvoor loon. Vanuit deze gedachte zou de opdrachtgever niet hoeven te presteren (het loon betalen) als de opdrachtnemer geen werkzaamheden verricht.1 Dit kan genuanceerder liggen, nu het algemene verbintenissenrecht de opdrachtnemer een loonaanspraak kan geven in de situatie dat hij de werkzaamheden niet heeft verricht door een oorzaak die aan de opdrachtgever is toe te rekenen. Deze bescherming kan worden gevonden in het leerstuk schuldeisersverzuim (artikel 6:58 BW).2 De opdrachtgever die het verrichten van de werkzaamheden kan afdwingen (en in dat opzicht dus schuldeiser is), komt in ‘verzuim’3 indien de bereidwillige opdrachtnemer deze verplichting niet kan nakomen doordat de opdrachtgever de daartoe noodzakelijke medewerking niet verleent of op andere wijze de nakoming verhindert, tenzij de oorzaak van de verhindering niet aan de opdrachtgever kan worden toegerekend (artikel 6:58 BW). Als de werkzaamheden niet worden uitgevoerd door verzuim van de opdrachtgever (schuldeiser),4 blijft hij in principe de tegenprestatie (het loon) verschuldigd. De opdrachtnemer die op grond hiervan loon vordert, moet stellen, en zo nodig bewijzen, dat het verrichten van werkzaamheden werd verhinderd doordat de opdrachtgever de noodzakelijke medewerking niet verleende of doordat een ander beletsel van zijn zijde opkomt. De opdrachtgever die zich erop beroept dat de oorzaak van de verhindering niet aan hem kan worden toegerekend, draagt daaromtrent de bewijslast.5

In het vervolg van deze paragraaf focus ik mij op de vraag of de oorzaak van het niet-werken aan de opdrachtgever (schuldeiser) kan worden toegerekend in de zin van artikel 6:58 BW. Bij deze bespreking ga ik ervan uit dat aan de (overige)6 vereisten van dit artikel is voldaan.7 Ook neem ik aan dat de opdrachtgever (schuldeiser) niet verplicht is de opdrachtnemer (schuldenaar) de werkzaamheden te laten uitvoeren.8

Voor schuldeisersverzuim is geen verwijtbaarheid van de niet-nakoming vereist. Ook een toevallige verhindering kan voor risico van de opdrachtgever (schuldeiser) komen. Wel is vereist dat deze toevallige verhindering hem volgens artikel 6:58 BW kan worden toegerekend.9 Het is de taak van de rechter om aan de hand van de toerekeningseis de grenzen van het schuldeisersverzuim af te baken, zodat een redelijke uitkomst wordt bereikt.10 Oftewel: het gevolg van schuldeisersverzuim – in dit geval: het (door)betalen van het loon zonder arbeid te hebben ontvangen – treedt niet in als de opdrachtgever (schuldeiser) een geslaagd beroep doet op ‘overmacht’ aan zijn zijde.11 Het standaard overmachtsartikel (artikel 6:75 BW) mist hier overigens directe toepassing, aangezien dat artikel uitgaat van de normaalsituatie dat moet worden beoordeeld of overmacht aan de zijde van de schuldenaar bestaat. De vraag is aldus wanneer de oorzaak van het niet-werken aan de opdrachtgever (schuldeiser) kan worden toegerekend.

In artikel 6:58 BW zijn geen criteria te vinden aan de hand waarvan het begrip ‘toerekening’ kan worden ingevuld. Het leerstuk wanprestatie kent een vergelijkbare gedachtegang: een tekortkoming in de nakoming van een verbintenis leidt niet tot een schadevergoedingsverplichting indien de tekortkoming niet aan de schuldenaar kan worden toegerekend (artikel 6:74 lid 1 BW). In dit verband is sprake van toerekening als (i) de tekortkoming is te wijten aan schuld of krachtens (ii) de wet, (iii) rechtshandeling of (iv) verkeersopvattingen voor rekening van de schuldenaar komt (artikel 6:75 BW). Op artikel 6:75 BW kan echter slechts de schuldenaar zich beroepen. Bovendien blijkt uit de wetsgeschiedenis dat toerekening aan de schuldeiser en schuldenaar niet geheel plaatsvindt op basis van dezelfde regels, omdat toerekening telkens mede wordt bepaald door de aard van de concrete situatie.12 Niettemin wordt in het algemeen aangenomen dat ook naar de toerekeningsgronden van artikel 6:75 BW moet worden gekeken als de vraag voorligt of de oorzaak van het niet-werken aan de opdrachtgever (schuldeiser) kan worden toegerekend in het kader van het leerstuk schuldeisersverzuim (artikel 6:58 BW).13 Ik deel deze visie, omdat de genoemde gronden naar mijn overtuiging voldoende ruimte bieden om rekening te houden met de aard van de concrete situatie. Toerekening op grond van schuld en krachtens verkeersopvattingen zijn immers open normen.

Hierna loop ik de vier toerekeningsgronden stuksgewijs langs (paragraaf 2.4.2.1-2.4.2.4). Ik besteed daarbij de meeste aandacht aan toerekening krachtens verkeersopvattingen (paragraaf 2.4.2.4) en rond af met een aantal bevindingen (paragraaf 2.4.2.5).