4.6.2 De relatie tussen de hulpverlener en de patiënt

De hulpverlener en de patiënt staan doorgaans in een contractuele verhouding tot elkaar. Zij sluiten een geneeskundige behandelingsovereenkomst die wordt gekwalificeerd als een bijzondere overeenkomst van opdracht en als zodanig is opgenomen in titel 7 van boek 7 BW.1

Of een behandelingsovereenkomst tot stand komt, dient beoordeeld te worden aan de hand van de algemene regels van het verbintenissenrecht.2 De inhoud en strekking van deze overeenkomst wordt bepaald door afdeling 7.7.5 BW inzake de geneeskundige behandelingsovereenkomst en – met het oog op de gelaagde structuur van het BW – door de algemene regels van het vermogensrecht.3 Tevens kunnen regels die voortvloeien uit het publiekrecht,4 het tuchtrecht, het internationale en Europese recht,5 en het personen- en familierecht relevant zijn.6 Ook protocollen, richtlijnen en gedragsregels kunnen van invloed zijn op de inhoud en strekking van de behandelingsovereenkomst.7

Artikel 7:446 BW, het eerste artikel van afdeling 7.7.5 BW, vangt aan met een omschrijving van de behandelingsovereenkomst als:

Het verrichten van handelingen op het gebied van de geneeskunst ziet volgens het tweede lid op alle verrichtingen die rechtstreeks betrekking hebben op een persoon en ertoe strekken hem van een ziekte te genezen, hem voor het ontstaan van een ziekte te behoeden, zijn gezondheidstoestand te beoordelen of verloskundige bijstand te verlenen. Ook de verrichtingen die niet onder deze definitie geschaard kunnen worden, maar wel rechtstreeks betrekking hebben op een persoon en door een arts of tandarts in die hoedanigheid zijn verricht, worden aangemerkt als verrichtingen op het gebied van de geneeskunst in de zin van dit artikel. Hierdoor zijn bijvoorbeeld ook cosmetische handelingen verricht door een arts aan te merken als handelingen op het gebied van de geneeskunst.9 Volgens het derde lid van artikel 7:446 BW worden ook het verplegen en verzorgen van de patiënt en het ten behoeve van de patiënt voorzien in de materiële omstandigheden waaronder de handelingen als bedoeld in lid 2 kunnen worden verricht onder de handelingen als bedoeld in lid 1 geschaard.

De hulpverlener wordt in artikel 7:446 BW omschreven als een natuurlijke persoon of rechtspersoon die handelt in de uitoefening van een geneeskundig beroep of bedrijf. Een natuurlijk persoon wordt alleen als hulpverlener in de zin van dit artikel beschouwd indien hij als zelfstandige de praktijk uitoefent, dus anders dan in dienst van een (rechts)persoon.10 Volgens de toelichting vallen onder meer ‘artsen, tandartsen, verloskundigen, psychotherapeuten, paramedici en personen die (…) alternatieve geneeswijzen beoefenen’ hier onder.11 Het vereiste dat de arts (of andere natuurlijke persoon) als zelfstandige zijn praktijk dient uit te oefenen, sluit niet uit dat hij die praktijk in een instelling, zoals een ziekenhuis, uitoefent.12 Dit kan op basis van een zogenaamd toelatingscontract. Is hij echter in (loon)dienst van die instelling, dan dient in het kader van dit artikel de instelling als hulpverlener te worden aangemerkt.13 Hierbij kan gedacht worden aan instellingen als ‘ziekenhuizen, psychiatrische inrichtingen, verpleeghuizen en kruisorganisaties’, aldus de toelichting.14 Wie als hulpverlener dient te worden aangemerkt is relevant omdat de hulpverlener de schuldenaar is bij de behandelingsovereenkomst. Indien de behandelend arts zelfstandig een praktijk uitoefent, dan is hij de hulpverlener en sluit de patiënt met hem de behandelingsovereenkomst; indien hij in dienst is bij een ziekenhuis, dan is het ziekenhuis de hulpverlener en sluit de patiënt met het ziekenhuis de behandelingsovereenkomst.15 In dat laatste geval is de arts een hulppersoon van het ziekenhuis. Mogelijk is dat er meerdere behandelingsovereenkomsten tot stand komen.16 Dit zal aan de orde zijn als een patiënt wordt opgenomen in het ziekenhuis en de behandelend arts niet in dienst is bij het ziekenhuis, maar op basis van een toelatingscontract in het ziekenhuis werkzaam is.17 In dat geval komt er een behandelingsovereenkomst met het ziekenhuis tot stand ten aanzien van de verpleging en verzorging van de patiënt en het voorzien in de materiële omstandigheden waaronder de behandeling door de arts kan worden verricht.18 Daarnaast komt er een behandelingsovereenkomst met de arts tot stand die er op ziet de patiënt van een ziekte te genezen, hem voor het ontstaan van een ziekte te behoeden, zijn gezondheidstoestand te beoordelen of verloskundige bijstand te verlenen.19 De aansprakelijkheidsrechtelijke implicaties van het voorgaande komen in de volgende paragraaf aan bod.

De wederpartij van de hulpverlener wordt door artikel 7:446 BW aangeduid als de opdrachtgever. Het artikel bepaalt daarnaast dat degene op wie de geneeskundige behandeling betrekking heeft wordt aangeduid als de patiënt. Doorgaans zal de opdrachtgever van een geneeskundige behandeling tevens degene zijn op wie die behandeling betrekking heeft en zal de opdrachtgever dus de patiënt zijn.20

Van belang is dat de regels uit afdeling 7.7.5 BW krachtens artikel 7:464 BW ook van toepassing zijn op situaties waarin geen behandelingsovereenkomst is gesloten, maar wel handelingen op het gebied van de geneeskunst in de uitoefening van een geneeskundig beroep of bedrijf zijn verricht.21 Zo kan er geen behandelingsovereenkomst tot stand zijn gekomen met een patiënt die bewusteloos is binnengebracht of met een patiënt die in de gevangenis (gedwongen) is behandeld.22 Ook kan de situatie zich voordoen dat er wel een overeenkomst tot stand komt, maar geen behandelingsovereenkomst, zoals een arbeidsovereenkomst in het kader waarvan een onderzoek plaatsvindt.23