6.3 DOEL-MIDDEL BENADERING IN NEDERLANDSE RECHTSPRAAK

Het verbinden van (ingrijpende) rechtsgevolgen aan vormverzuimen in het voorbereidend onderzoek en de daarmee verband houdende uitoefening van de controlerende taak van de zittingsrechter moeten, vanwege de daaraan verbonden nadelen, in een redelijke verhouding staan tot de doeleinden die ermee worden nagestreefd. Dat versta ik in dit verband onder de evenredigheid die van de rechter bij het controleren en reageren op vormfouten terecht wordt verlangd. Die evenredigheid is niet te bereiken zonder in de rechtspraak de doeleinden te expliciteren die met het controleren en reageren op vormfouten door de zittingsrechter worden nagestreefd. De voor het bereiken van evenredigheid vereiste instrumentele/pragmatische benadering1 maakt het noodzakelijk de mogelijk door de strafrechter aan vormfouten te verbinden rechtsgevolgen te beschouwen als middelen die kunnen dienen om de geëxpliciteerde doeleinden te bereiken en brengt mee dat de toepassing van die middelen afhankelijk moet worden gesteld van een situatiegebonden nadere afweging van voor- en nadelen van die toepassing.

Deze doel-middel benadering van het controleren en reageren op vormfouten omarm ik dus niet zomaar, maar omdat zij mijns inziens een noodzakelijke voorwaarde is voor een evenredige taakvervulling door de zittingsrechter. Daarbij komt dat een consequente toepassing van deze benadering voor de zwakke punten in huidige Nederlandse rechtspraak dé mogelijkheid tot verbetering biedt aan de hand waarvan bereikt kan worden dat de rechtspraak veel beter voldoet aan de daaraan gestelde belangrijkste eisen van evenredigheid, consistentie en begrijpelijkheid. Een dogmatische benadering biedt niet die mogelijkheid en rubricering van vormfouten zoals de Commissie Moons en anderen die beproefden evenmin.2 Ik zal dat in de volgende paragrafen nader toelichten.

Evenredigheid in de toepassing van rechtsgevolgen van vormverzuimen en van de inzet van de controlerende taak van de strafrechter vereist, zo concludeerde ik in par. 2.9.3, aandacht voor het bestaan van uiteenlopende zwaarwegende belangen, duidelijkheid over de doeleinden die de strafrechter nastreeft en oog voor de effectiviteit van de middelen waarmee hij dat doet. Voorts vereist het bereiken van evenredigheid aandacht voor de vraag of er geen andere middelen zijn om die doeleinden op even effectieve wijze te bereiken waarmee minder inbreuk wordt gemaakt op zwaarwegende andere belangen en voor een afweging van de voor- en nadelen van de toepassing van rechtsgevolgen als reactie op een vormfout en van de aanwending van de controlerende taak van de zittingsrechter.