2.6.2 Strijd rond het Verlag-systeem

De strijd over moeilijk verenigbare normatieve kaders valt goed te illustreren aan de ontwikkelingen, vooral in de 17^e en 18^e eeuw, rond het Verlag- (ook wel: putting out-)systeem. Dat hield in dat een centrale handelaar, veelal een kapitaalkrachtige koopman, een reeks ambachtslieden inschakelde voor de productie van (textiel)waren die hij op de internationale markt verkocht. De koopman stelde de grondstoffen en/of de apparatuur ter beschikking, stelde specifieke eisen aan het te vervaardigen product en maakte zo de autonomie van de ambachtsmeester illusoir. Vanuit de ambachtelijke rechtsorde waarin zij leefden en handelden, bleven ambachtslieden zich beschouwen als zelfstandige vaklui binnen een communaal gildeverband, maar de kooplieden hadden daar geen boodschap aan en trachtten hen vanuit een commerciële benadering van de verhoudingen in hun ondernemingen te incorporeren. Met ruggensteun van Romeinsrechtelijk opgeleide (overheids)juristen zetten de kooplieden de privaatrechtelijke rechtsorde van markttransacties in voor dat doel. In de ervaring van de ambachtslieden werden zo hiërarchische verhoudingen tot stand gebracht die niet strookten met hun ambachtseer. In de ambachtelijke orde was de meester een autonoom vakman, in die van de kooplieden was hij niet meer dan een ondergeschikte schakel in een economisch proces van waardenrealisatie.

Dat kon pregnant tot uiting komen op het moment van aflevering, als namelijk een product van een ambachtsman vanwege de koopman, voor wie hij werkte, als van onvoldoende kwaliteit werd afgewezen. Lag dat aan de grondstoffen die de koopman had aangeleverd of aan de slordigheid van de ambachtsman? Hoe dan ook, het was een moment waarop de conflicterende kaders duidelijk aan het licht traden en de ambachtsman zich pijnlijk bewust werd van zijn afhankelijkheid.1 Bovendien had de smalle formule van het zakelijk contract tot gevolg dat alle sociale aspecten van de communale gildeorde buiten haakjes werden gezet.2 Mee (moeten) gaan in die opgelegde commerciële orde betekende voor de ambachtslieden dus ook een aantasting van hun levenswijze. De strijd voor autonomie en tegen de opgedrongen (economische) afhankelijkheid was ook een collectieve strijd voor de waarden van een levenswijze en een rechtsorde. Die strijd is tot diep in de 19^e eeuw, veelal op principiële gronden, gevoerd.