Bewijsrecht in fiscale bestuurlijke boetezaken (FM nr. 180) 2024/16.6.2:16.6.2 Verband met de onschuldpresumptie: Hoge Raad (BNB 2011/206 en BNB 2011/207)

Bewijsrecht in fiscale bestuurlijke boetezaken (FM nr. 180) 2024/16.6.2

16.6.2 Verband met de onschuldpresumptie: Hoge Raad (BNB 2011/206 en BNB 2011/207)

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In de eerder besproken arresten inzake de KBLux-zaken uit 20111 zag de inspecteur zich bij de oplegging van navorderingsaanslagen aan de zogeheten weigeraars geconfronteerd met een bewijsprobleem, omdat hij alleen beschikte over een bepaald saldo op enig moment.2 De inspecteur baseerde de omkering vervolgens op de weigering om inzage in onder meer de bankafschriften te geven (een categorie II-trigger), hetgeen voor wat betreft de heffing de goedkeuring van de Hoge Raad kon wegdragen.3 Voor de boeteoplegging lag dat anders. De Hoge Raad gaf in enkele goed gemotiveerde overwegingen duidelijk aan op welke wijze de onschuldpresumptie van art. 6 lid 2 EVRM de doorwerking van de omkering beïnvloedt.4 Uit deze overwegingen zijn de volgende rechtsregels te destilleren:

•

Geen boete kan worden opgelegd ter zake van een beboetbaar feit waaromtrent bewijs ontbreekt dat het is gepleegd;

•

Het beboetbare feit bestaat (bijvoorbeeld) uit ‘het over een bepaald jaar niet aangeven van bepaalde inkomsten of vermogensbestanddelen’;

•

Als de periode in kwestie meerdere jaren bestrijkt, moet het bewijs voor elk van de jaren afzonderlijk worden geleverd;5

•

De weigering om de door de inspecteur gevraagde inzage te verschaffen, levert als zodanig geen bewijs op van het begaan van een beboetbaar feit;6

•

Een dergelijke weigering heeft ook geen invloed op de bewijslastverdeling ter zake.

Interessant is vooral dat de Hoge Raad hiermee nadrukkelijk het kale beboetbare feit op het oog heeft gehad (en niet de schuldgradatie).7 De toepassing van de sanctie van de omkering van de bewijslast ten aanzien van de heffing werkt dus niet door naar het bewijs van het hebben begaan van het kale beboetbare feit. De belastingplichtige hoeft in de sfeer van de boete immers juist niet te bewijzen dat hij geen beboetbaar feit heeft begaan. De inspecteur moet voor elk van de jaren het bewijs leveren dat de boeteling het feit ter zake waarvan de boete is opgelegd (dát er inderdaad een saldo aanwezig was en rente was genoten),8 daadwerkelijk heeft begaan.9

Deze conclusie is naar mijn mening juist, aangezien het kale beboetbare feit een centrale stelling is, waarvoor de onschuldpresumptie geldt.10 Als de inspecteur het kale beboetbare feit alleen maar kan bewijzen aan de hand van de redelijke schatting van de omvang van de heffing die hij in het kader van de omkering heeft gemaakt, dan is dat in de sfeer van de boete onvoldoende.11 Doorwerking van de schatting zou immers niet alleen een schatting van de omvang betekenen, maar ook een (in)schatting van het antwoord op de vraag of er überhaupt wel enige heffing verschuldigd is geweest (en dus van het antwoord op de vraag of de boeteling het kale beboetbare feit wel heeft begaan).12 Is er wél voldoende ander bewijs dat het kale beboetbare feit inderdaad is begaan, dan kan in beginsel13 ook een boete worden opgelegd.14

Van groot belang hierbij is naar mijn mening dat er in BNB 2011/206 sprake was van een categorie-II trigger. De inspecteur hoefde daardoor in de sfeer van de heffing geen enkele positieve heffingscomponent volgens de reguliere regels te bewijzen. Hij had slechts het bewijs van de trigger geleverd (het niet geven van inzage), waarna een redelijke schatting van de omvang van de heffing volstond. De inspecteur had (in de sfeer van de heffing) dus geen positief bewijs geleverd van de te lage heffing, dat vervolgens (in de sfeer van de boete) zou kunnen dienen als bewijs van het begaan van het kale beboetbare feit. Wanneer de inspecteur de omkering zou hebben gegrond op een categorie I-trigger, in het bijzonder het niet doen van de vereiste aangifte wegens aanzienlijke inhoudelijke onjuistheden, had hij daarmee wellicht wél (tevens) het bewijs kunnen leveren van het begaan van het kale beboetbare feit.15 Vermoedelijk was deze situatie aan de orde in het in 2013 gewezen arrest waarin de Hoge Raad nadere richtlijnen gaf omtrent de vraag hoe de uitgangspunten uit BNB 2011/206 precies moesten worden toegepast bij de beoordeling van het bewijs van de boete in KBLux-zaken.16

De arresten uit 2011 bevatten in mijn ogen een belangrijke aanvulling op het arrest BNB 2008/165, althans op de wijze waarop dit arrest veelal werd geïnterpreteerd. In de ogen van velen leek de Hoge Raad het wettelijke verbod op de omkering van de bewijslast voor wat betreft de vergrijpboete17 te beperken tot de schuldgradatie.18 Blijkens de arresten uit 2011 staat de Hoge Raad (onder verwijzing naar de onschuldpresumptie) echter duidelijk een ruimere opvatting voor:19 het verbod op doorwerking geldt voor alle elementen van het beboetbare feit.20 In samenhang bezien met BNB 2008/165 kan de onder omkering vastgestelde heffing naar de sfeer van de boete slechts beperkt doorwerken, namelijk louter in de boetegrondslag (dat wil zeggen: in de hoedanigheid van rekeneenheid voor de bepaling van de strafmaat).21

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.