4.4.4 Schorsing of ontslag van rechters

Dat een benoeming voor het leven niet in de weg staat aan ontslag bij het bereiken van een pensioengerechtigde leeftijd of op eigen verzoek, is aan de orde gekomen in § 4.4.2. De vraag rijst of voor het leven benoemde rechters ook kunnen worden ontslagen als blijkt dat zij niet goed functioneren, of om andere redenen, bijvoorbeeld omdat een rechter ongeneeslijk ziek is. Oud heeft hierover geschreven: ‘Natuurlijk mag de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht niet met zich brengen dat een rechter nimmer tussentijds van zijn ambt kan worden ontheven. Waarop het aankomt is dat het besluit daartoe wordt genomen door een van de Regering onafhankelijk gezag.’1 Voorop staat dus dat rechters niet door de regering mogen worden geschorst of ontslagen, noch door het parlement overigens. Alleen ten tijde van de Franse periode was de bevoegdheid om rechters te ontslaan niet in handen van de rechterlijke macht zelf. Rechters werden weliswaar voor onbepaalde tijd benoemd, maar op aandrang van Lodewijk Napoleon zelf zou de Koning hen te allen tijde kunnen ontslaan.2 Sinds 1814 bepaalt de Grondwet dat rechters alleen kunnen worden ontslagen op eigen verzoek of bij rechterlijk vonnis, vanaf 1848 met de toevoeging ‘in de gevallen bij de wet bepaald’. Van 1887 tot 1983 wees de Grondwet bovendien exclusief de Hoge Raad aan als bevoegd orgaan tot schorsing en ontslag van rechters (art. 180 lid 4 Gw 1972). Het huidige artikel 117, derde lid, Gw bepaalt dat leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast alleen door een bij de wet aangewezen, tot diezelfde rechterlijke macht behorend gerecht, kunnen worden geschorst of ontslagen.3 De aanwijzing van het bevoegde gerecht is sinds 1983 dus overgelaten aan de formele wetgever.4 Tot nu toe is dat – eerst op grond van de Wet RO, later op grond van de Wrra – nog altijd de Hoge Raad.5

De betekenis van artikel 117, derde lid, Gw voor de rechterlijke onafhankelijkheid is jarenlang onveranderd uitgelegd. In de 19^e eeuw wezen diverse auteurs al op het belang van onafzetbaarheid van rechters, althans het ontbreken van een ontslagbevoegdheid bij de regering: ‘Tegenover de aanstelling voor het leven zoeke men dus naar een correctief. Afzetting is mogelijk, doch alleen bij rechterlijke uitspraak ingeval van voortdurende achteloosheid in de waarneming van het ambt (art. 11 der wet op de Rechterlijke Organisatie). Eene bepaling, die op de onafhankelijkheid weinig of geen inbreuk maakt, maar evenmin grooten waarborg geeft voor plichtsbetrachting. Meer hebbe men wellicht te wachten van de openbaarheid der rechtspraak en de verplichting om de vonnissen te motiveeren.’6 Ook Buijs hechtte grote waarde aan de bepaling inzake de onafzetbaarheid van rechters, zoals blijkt uit het volgende citaat bij artikel 163 Gw 1848:

De regering, pas in latere commentaren wordt ook het parlement expliciet genoemd, mag in verband met de vereiste onafhankelijkheid niet bevoegd zijn om rechters tegen hun wil te ontslaan. Deze bevoegdheid behoort bij de rechterlijke macht zelf te berusten. Dan kunnen regering en parlement geen politieke pressie op de rechters uitoefenen en behoeven rechters niet bang te zijn voor ontslag, wanneer zij een uitspraak doen die de overheid onwelgevallig is.8 Bij de grondwetsherziening van 1983 merkt de regering op dat door de bevoegdheid tot schorsing en ontslag van leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast toe te delen aan een tot de rechterlijke macht behorend gerecht, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht gehandhaafd blijft.9 Zij omschrijft de regeling van artikel 117 Gw in navolging van de staatscommissie-Cals-Donner als een systeem van externe onafhankelijkheid en interne controle: ‘De regeling vervat in dit artikel, geeft de basis voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Haar leden zijn beschermd tegen ongewenste beïnvloeding van buitenaf. Dat wil niet zeggen, dat intern geen controle wordt uitgeoefend op de faits et gestes van de rechters.’10Artikel 117, derde lid, Gw maakt onvrijwillig ontslag dus mogelijk, maar niet door het bestuur en evenmin op willekeurige gronden. De uitwerking van de regeling van schorsing en ontslag van rechters in de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren komt aan de orde in § 6.3 (hoofdstuk 6).