6.3.3 Het sluitstuk van de idealen van 1789: de Loi Lamine Guèye (1946) en de Loi-cadre Defferre (1956)

Zoals uiteengezet in Hoofdstuk III van dit proefschrift hadden de koloniën die veroverd waren in de tweede Franse koloniale golf in beginsel een gereserveerde rechtsverhouding tot de metropool. Hiervoor zijn in Hoofdstuk III twee oorzaken genoemd.1 Ten eerste was de bevolking van die koloniën homogener. De bevolking had enige mate van staat- en natievorming meegemaakt met bijbehorend cultureel gebruik. Ten tweede had gedurende de jaren van de verovering van deze koloniën het (mede)wetgevende orgaan van de metropool weinig zeggenschap ten aanzien van de geldende regelgeving aldaar. De hiervoor genoemde sénatus-consulte van 1854 had bijvoorbeeld enkel betrekking op Réunion, Guadeloupe en Martinique. De mogelijke betrokkenheid van deze gebieden en de ingezetenen aldaar voor wat betreft het Franse burgerschap en de toekenning van het kiesrecht voor het (mede)wetgevende orgaan is derhalve niet te vergelijken met de hiervoor genoemde ontwikkeling van betrokkenheid van de oude koloniën in het constitutionele raamwerk. Relevante jaartallen ten aanzien van de uitbreiding van het Franse burgerschap naar de (oude) TOM zijn 1946 en 1956. Op 25 april 1946 werd een wet aangenomen door de Assemblée nationale, de Loi du 7 mai 1946, die ook wel bekend is onder de naam van de indiener Lamine Guèye. De enige bepaling van deze wet luidde:

Deze uitbreiding van het Franse burgerschap naar de TOM is in de parlementaire behandeling van deze wet vergeleken met het in Hoofdstuk II aan bod gekomen Edict van Caracalla van 212.2 De zogenoemde Constitutio Antoniniana hield in dat aan alle vrije burgers van het Romeinse Keizerrijk het volwaardige Romeinse burgerschap werd toegekend.3 Het is omstreden om welke redenen deze uitbreiding van het Romeinse burgerschap naar vrije burgers in het keizerrijk plaatsvond. Zo is gesteld dat keizer Caracalla deze maatregel heeft genomen om de militaire diensten voor de stad te versterken. Ook het ‘romaniseren’ van de gebieden waar deze vrije burgers verbleven, wordt gezien als een reden die heeft geleid tot de uitbreiding van het Romeinse burgerschap naar de vrije burgers.

De reden voor de uitbreiding van het Franse burgerschap naar de TOM hangt nauw samen met de staatkundige indeling van de Union française. Enkele maanden na de uitvaardiging van de Wet van 7 mei 1946 werd tegelijk met de vierde Franse Republiek de Union française opgericht, die het oude koloniale stelsel beoogde te vervangen. De Franse Unie bestond uit verschillende entiteiten:

In 1946 werd Algerije als onderdeel beschouwd van de metropool. Niettemin had enkel het niet-islamitische deel van de bevolking het Franse burgerschap.5 Art. 4 van l’ordonnance du 7 mars 1944 relative au statut des Français musulmans d’Algérie beloofde dit burgerschap uit te breiden en luidde als volgt: “Les autres Français musulmans sont appelé à recevoir la nationalité française. L’Assemblée nationale constituante fixera les conditions et les modalités de cette accession.” Dit voornemen om het burgerschap uit te breiden naar de islamitische bevolking van Algerije zou tot gevolg hebben dat alleen de burgers van de TOM, hoewel onderdeel van de Franse Republiek, niet het burgerschap zouden bezitten. Anders dan bijvoorbeeld de geassocieerde territoria, maakten de TOM namelijk wel deel uit van de Franse Republiek. Om deze reden werd het in 1946 noodzakelijk geacht om ook tussen de personen van deze territoria en de Republiek een rechtsverhouding te creëren door middel van het verschaffen van het Franse burgerschap.6 Hoewel het Franse burgerschap aldus was uitgebreid naar de TOM, gold ten aanzien van de verkiezing van de Assemblée nationale wel dat deze indirect plaatsgreep door middel van de Franse burgers van de TOM. Het zogenoemde système du double collège maakte dit mogelijk.7 Het is de Loi du 23 juin 1956, de zogenoemde Loi-cadre Defferre,8 genoemd naar de indiener, geweest die dit système du double collège heeft afgeschaft en het kiesrecht van de leden van de Assemblée nationale van de Franse burgers in de TOM in beginsel gelijk heeft gesteld aan dat van de metropool en de DOM.9

Gezien deze ontwikkelingen in de jaren 1946-1956 is de positie van Frankrijk bij de totstandkoming van het EEG-Verdrag ten aanzien van de betrokkenheid van de overzeese gebieden begrijpelijk. In paragraaf 3.2.2 van hoofdstuk III (‘De tweede Franse koloniale golf en haar gevolgen voor het overzees Gemeenschapsrecht’) is uiteengezet dat het Frankrijk bij de totstandkoming van het EEG- Verdrag het ultimatum stelde dat de overzeese gebieden van (in ieder geval) Frankrijk zouden worden geïncorporeerd in het EEG-raamwerk. De Franse participatie bij het EEG-Verdrag zou in het andere geval sterk worden geconditioneerd. Gezien de nationale ontwikkelingen waarbij in 1946 het Franse burgerschap werd uitgebreid naar de burgers van de TOM en in 1956 het zogenoemde système du double collège ten aanzien van het kiesrecht van de leden van de Assemblée nationale werd afgeschaft, zou het bevreemden indien de metropool had ingestemd met het EEG-Verdrag zonder de participatie van deze overzeese gebieden in dit EEG-raamwerk te garanderen. Deze gebieden (het ene gebied meer dan het andere) werden immers stapsgewijs opgenomen in het constitutionele bestel van de Republiek.

In de volgende paragraaf wordt stilgestaan bij de eilandengroep Nieuw- Caledonië die voorheen een TOM was en thans een sui generis-status heeft. De constitutionele vormgeving van deze eilandengroep in de Franse metropool illustreert op een treffende wijze welke principes de Franse wetgever ten aanzien van burgerschap volgt bij het verschaffen van autonomie aan een bepaald onderdeel van de Republiek.10 Het geval van Nieuw-Caledonië, in het bijzonder de inkleding van het burgerschap van de eilandengroep, maakt inzichtelijk dat differentiatie in lokaal burgerschap gepaard kan gaan met het behoud van uniformiteit van in ieder geval de electorale rechten die zijn gekoppeld aan het Franse burgerschap.