4.5.5.1 Uitgangspunt: een rechtshandeling rechtvaardigt alleen een inbreuk als zij is verricht door de rechthebbende jegens de verrijkte.

Uit het exclusieve karakter van de beschermde rechtspositie volgt dat de rechtshandeling moet zijn verricht door de rechthebbende jegens de verrijkte. Zoals wij eerder zagen, is immers een uitgangspunt van het privaatrecht dat alleen partijen bij een rechtshandeling, zoals een overeenkomst, daaraan rechten kunnen ontlenen of deze rechtshandeling tegen zich moeten laten werken.1 Stel bijvoorbeeld dat B en C een overeenkomst sluiten zonder een door A aanvaard derdenbeding over een te komen. A kan dan aan deze overeenkomst geen rechten ontlenen. Net zomin kunnen uit de overeenkomst plichten voor A jegens B en C voortvloeien. Hartkamp wijst er dan ook terecht op dat de overeenkomst tussen een verrijkte en een derde daarom in beginsel geen rechtvaardiging vormt voor de vermogensverschuiving van de verarmde naar de verrijkte.2

Een voorbeeld illustreert dat een verrijking niet wordt gerechtvaardigd door een overeenkomst tussen de verrijkte en een derde die niet de verarmde is. Stel dat beunhaas B met C een overeenkomst sluit ter zake van verbouwwerkzaamheden en het gebruik van materialen. B gebruikt materialen die zijn gestolen van A. Aangezien de zaken gestolen zijn, blijft A in beginsel eigenaar – zelfs als B de zaken te goeder trouw heeft verkregen.3 A kan daarom de zaken revindiceren onder de houder van de zaken (B), of van B een vergoeding uit hoofde van ongerechtvaardigde verrijking vorderen voor de onbevoegde inbreuk die in het gebruik ligt besloten. B metselt de materialen in bij de bouw van een woning op het terrein van C. De in aanbouw zijnde woning van C trekt de zaken van A na waardoor C ten koste van A wordt verrijkt. Ik meen dat voor deze verrijking geen rechtvaardiging bestaat. A heeft immers geen rechtshandeling jegens C verricht waarin hij toestemming voor het gebruik van de zaken heeft gegeven. Ook de overeenkomst tussen B en C vormt in beginsel geen rechtvaardiging voor de verrijking van C die voortvloeit uit het vermogen van A, omdat A geen partij is bij de overeenkomst BC.4 Bovendien wordt C niet door een wettelijke bepaling beschermd tegen een aanspraak van A. Immers, ook als B de materialen niet had ingemetseld maar had geleverd aan C, dan had A de zaken kunnen revindiceren onder C. A heeft daarom volgens mij een vordering uit ongerechtvaardigde verrijking tegen C.

Recentelijk heeft ook de Hoge Raad geoordeeld dat een overeenkomst tussen de verrijkte (C) en een derde (B) niet zonder meer een rechtvaardiging van de verrijking vormt in de rechtsverhouding tussen de verrijkte (C) en de verarmde (A).5