9.9 Kennisbasis in doorlopende leerlijn burgerschap

In 2012 komt de Onderwijsraad na zijn advies over burgerschap uit 2003 met het vervolgadvies Verder met burgerschap in het onderwijs. De raad had daarvoor al vastgesteld dat in het burgerschapsonderwijs weinig ontwikkeling is waar te nemen.1 Hij steunt de opvatting dat de regie hierover zoveel mogelijk bij de scholen behoort te liggen. Deze keuze past goed binnen artikel 23 Gw.2 De raad adviseert om ‘de algemeen gedeelde kern van burgerschapsonderwijs beter te omschrijven en tot uitdrukking te brengen in de wet- en regelgeving’.3 Bovendien kan de overheid een meer actieve rol vervullen.4 Hiervoor beveelt hij aan om (a) de grote waarde van burgerschapsvorming meer uit te dragen (burgerschapsontwikkeling is een kerntaak die de school deelt met het gezin en de andere socialiserende milieus) en (b) een landelijk ondersteuningsaanbod voor scholen beschikbaar stellen (de implementatie van het burgerschapsonderwijs vraagt namelijk de nodige tijd en inspanning).5

Het accent van het advies van de Onderwijsraad ligt op het bijbrengen van kennis van de democratische rechtsstaat, de burgerrechten en -plichten, en de mensen- en kinderrechten, de politiek-maatschappelijke participatie-vormen en de structuur en (sub)cultuur van de samenleving. Houdingen, als burgerschapszin en gevoeligheid voor de publieke zaak vragen om een toegesneden burgerschapsvorming.6 Hierdoor rijst de vraag wat de (staats) burger als kiezer nodig heeft om te kunnen stemmen en hoe hij als democratisch (staats)burger in de samenleving participeert. Dat vergt ten minste, volgens Zoontjens, ‘een solide kennisbasis’.7 Deze kennisbasis dient mijns inziens te bestaan uit: de kernwaarden van de democratische rechtsstaat, burgerrechten en -plichten, de regels omtrent rechtsbescherming en mensen- en kinderrechten. Daarnaast is het bijbrengen van inzicht en participatieve vaardigheden vereist.

Dit betekent het uitwerken van de volgende aspecten:

Voor het realiseren van burgerschapsvorming met een kennisbasis in een doorlopende leerlijn richt mijn focus zich op de vervanging van de vakken staatsinrichting8 en maatschappijleer door het verplichte vak burgerschap9, en het keuzevak rechtswetenschap.10 In de vhmo-tijd (1863-1968), maar ook onder vigeur van de Wvo tot 1990, zijn voor staatsinrichting staatsrechtelijke leerboeken in gebruik. Daarna is het accent in het curriculum verlegd naar de politieke kringloop van Easton. Eerst vormden de beginselen van het publiek organisatierecht de belangrijkste onderdelen van het curriculum, maar deze verschoven - ten onrechte - na 1990 naar de achtergrond. Een evenwichtig samengestelde kennisbasis is evenwel noodzakelijk. Hierbij moet in ogenschouw worden genomen dat de leerlingen de functie en werking van de staatsorganen moeten leren om later gebruik te kunnen maken van hun kiesrecht, om rechten uit te oefenen en burgerplichten te vervullen.

Onder de noemer van burgerschapsvorming schaart zich een brede waaier van kennisgebieden (Wpo/ Wec) en vakken (Wvo), maar een kennisbasis met democratische kennis, inzicht en communicatieve vaardigheden ontbreekt anno 2024 nog.11 Deze bevat immers de vastlegging van de vereiste kennis, vaardigheden en (afgrensbare) minima moralia.12 Een kennisbasis zou een hiërarchisch gelaagd systeem van concepten en contexten van de burgerschapstaal moeten zijn.13 Deze dient een onderdeel van ieders democratische kwalificatiestructuur te zijn.14 De kennisbasis vormt de grondslag van het programma van toetsing en afsluiting15, vormt hiermee een referentiekader voor de invoering van doelgerichte en samenhangende burgerschapsvorming16 en is het vertrekpunt voor de codificatievoorstellen I en II - volgend na par. 12.1 en 2 - van: (a) de algemene doelbepaling17, kerndoelen18 en examenprogramma's, (b) thema's in andere vakken en (c) het kennisgebied en vak burgerschap.19