3.2.a Art. 14 lid 5 IVBPR: achtergrond en werking

De geschiedenis van het verdragsrecht op beroep begint in 1959.1^/2 Tijdens de onderhandelingen over het recht op een eerlijk proces van artikel 14 van het IVBPR stelde de Israëlische afgevaardigde Baror voor om aan die bepaling een vierde lid toe te voegen: Everyone convicted of crime – other than petty offences – shall have the right to appeal against conviction and sentence to a higher court. Na een wisseling van standpunten, een subamendement van Ceylon en een vernummering evolueerde dit voorstel tot de huidige verdragstekst.3 Vastgesteld in 1966, trad het IVBPR voor Nederland in werking op 11 maart 1979. De definitieve Engelse tekst van artikel 14 lid 5 van het verdrag luidt:4

De Nederlandse vertaling luidt:

De beknopte tekst van dit artikellid bevat op het eerste gezicht geen beperkingsclausule en heeft een heldere opbouw. De verschillen tussen de huidige tekst en het oorspronkelijke voorstel illustreren evenwel enkele belangrijkste twistpunten over het mensenrecht op beroep – dit komt later aan bod.

Na aanvankelijke terughoudendheid is de Hoge Raad thans van oordeel dat artikel 14 IVBPR behoort tot de een ieder verbindende verdragsbepalingen in de zin van de Grondwet.5 Aan verschillende onderdelen van die bepaling wordt in cassatie getoetst.6 In een arrest uit 1998 nuanceerde de Hoge Raad zijn oordeel over de werking van artikel 14 IVBPR ten aanzien van het recht op beroep. In cassatie werd opgekomen tegen de niet-ontvankelijkverklaring van hoger beroep tegen een op zichzelf staande beslissing over tenuitvoerlegging van een eerder voorwaardelijk opgelegde straf. Volgens de Hoge Raad doet het middel tevergeefs een beroep op het vijfde lid van artikel 14 IVBPR “aangezien […] die bepaling niet een voor rechtstreekse toepassing door de rechter vatbaar voorschrift inhoudt waarbij aan de rechterlijke macht der onderscheiden verdragsstaten een grotere rechtsmacht wordt verleend dan de nationale wet haar toekent.”7 De toevoeging impliceert volgens mij dat artikel 14 lid 5 IVBPR niet rechtstreeks toepasbaar is voor zover wordt bepleit dat buiten bestaande competentieregelingen rechtsmacht wordt gevestigd, maar wél voor zover het vormgeving van een volgens nationaal recht reeds beschikbaar rechtsmiddel betreft.8 Het recht op beroep uit artikel 14 lid 5 IVBPR leent zich dus alleen ten aanzien van bepaalde klachten voor rechtstreekse toepassing door de Nederlandse rechter.9 Van dergelijke toepassing geeft de rechtspraak ook voorbeelden.10 Klachten die echter zijn gericht op het toepassen van rechtsmacht die volgens nationaal recht niet bestaat, moeten aan de wetgever worden geadresseerd.11

De werking van het recht op beroep wordt tot slot bepaald door enkele voorbehouden.12 Op artikel 14 lid 5 IVBPR maakte Nederland bij ratificatie in 1978 het volgende voorbehoud: “De Regering van het Koninkrijk handhaaft de wettelijke bevoegdheid van de Hoge Raad der Nederlanden om in enige instantie ambtsmisdrijven ten laste gelegd aan bepaalde categorieën van personen te berechten.”13 Volgens de regering wordt het gebrek aan beroepsmogelijkheden in een dergelijk geval gecompenseerd door het feit dat de Hoge Raad met tien raadsheren rechtspreekt, terwijl de vervolging door de voor het leven benoemde procureur-generaal plaatsvindt (art. 119 Gw; 483-485 Sv).14 Een soortgelijk Italiaans voorbehoud heeft het Comité voor de Rechten van de Mens geaccepteerd.15