4.3.4 Schikkingen

122. Wat is een schikking? Komt een schuldeiser met één van de hoofdelijk schuldenaren een schikking overeen (een ‘individuele schikking’)1, dan zal hierin soms een afstand in de zin van art. 6:9 of art. 6:14 BW besloten liggen, zoals hiervoor (par. 4.3.3) besproken. Of dit het geval is, is een kwestie van uitleg. Waar de praktische strekking doorgaans zal zijn dat de (mogelijke) schuldenaar niet met succes kan worden aangesproken door de (beweerdelijk) schuldeiser, is de juridische strekking vaak een stuk lastiger te duiden. Het is, met andere woorden, geregeld onduidelijk hoe een dergelijke afspraak – na uitleg daarvan2 – moet worden gekwalificeerd. Denkbaar is dat het gaat om een afstand ‘om baat’, maar ook kan worden gedacht aan tal van andere rechtsgevolgen, zoals schuldvernieuwing, inbetalinggeving, cessie, ‘ontslag uit de hoofdelijkheid’, het omzetten van een civiele verbintenis in een natuurlijke verbintenis, of het op zich nemen door de schuldeiser van de verplichting om de schikkende schuldenaar niet aan te spreken (een ‘pactum de non petendo’).3 Deze verschillende kwalificaties kunnen leiden tot zeer verschillende rechtsgevolgen, en kwalificatie is daarmee van groot praktisch belang.4

Slechts in een enkel geval is de civielrechtelijke kwalificatie van een schikking niét van belang voor de daaraan toekomende rechtsgevolgen. Bij schikkingen ten aanzien van schadevergoedingsvorderingen wegens een inbreuk op het mededingingsrecht vindt een reductie van de aansprakelijkheid van de resterende schuldenaren van rechtswege plaats (art. 6:193o BW).10 Deze bepaling dient ter implementatie van art. 19 uit Richtlijn 2014/104/EU, dat spreekt van ‘schikkingsovereenkomst’ of ‘schikking’, zonder dat die begrippen nader worden gedefinieerd.11 Hier speelt kwalificatie slechts een rol om te bepalen of een rechtsverhouding tussen een schuldeiser en een hoofdelijk schuldenaar kwalificeert als een door hen aangegane ‘schikking’ in de zin van art. 6:193o BW (uitgelegd in overeenstemming met het Unierecht).

123. Kwalificatie. In mijn ogen kan geen algemene regel worden gegeven voor de kwalificatie van een tussen schuldeiser en één van de hoofdelijk schuldenaren overeengekomen schikking. De inhoud van een dergelijke overeenkomst dient te worden bepaald door uitleg van de overeenkomst volgens de daarvoor geldende normen, waarbij in een juridische procedure daarover veel zal afhangen van het partijdebat. Wel meen ik dat het in ieder geval in buitencontractuele gevallen doorgaans niet voor de hand zal liggen dat de schikking moet worden gezien als een gedeeltelijke betaling (voor het gedeelte van de schuld dat correspondeert met de draagplicht van de schikkende schuldenaar) en afstand (voor het overige).12 Dit geldt met name indien het een schikking betreft waarin niet wordt erkend dat er enige schuld bestaat, zoals doorgaans het geval zal zijn in schikkingen bij (vermeende) buitencontractuele aansprakelijkheid.13 Het ligt dan mijns inziens niet voor de hand om de betaling te zien als nakoming van een schuld waarvoor de schikkende schuldenaar hoofdelijk verbonden was, omdat het bestaan van een dergelijke schuld tussen partijen nu juist punt van geschil was.14

Deze opvatting brengt mee dat de schuldeiser die zijn zaakjes goed voor zichzelf regelt, door eerst met een van zijn schuldenaren een schikking te treffen zónder dat de andere schuldenaren daardoor worden bevrijd, zich vervolgens voor het volle pond kan wenden tot de overige schuldenaren, die zich mogelijk onverkort kunnen verhalen op de schikkende schuldenaar. Mijns inziens ligt het op de weg van de schikkende schuldenaar om – al dan niet zekerheidshalve – een 6:14-clausule te bedingen, waarmee ‘double dipping’ door de schuldeiser op eenvoudige wijze kan worden voorkomen en het regresrisico voor de schikkende schuldenaar kan worden gemitigeerd. Daarnaast acht ik het denkbaar dat een dergelijk rechtsgevolg in bijzondere gevallen voortvloeit uit de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid (art. 6:2 1id 1 en art. 6:248 lid 1 BW).

124. Afstand en schikking (personenvennootschappen). Hiervoor besprak ik dat bij hoofdelijke aansprakelijkheid van vennoten voor de schulden van een vof (art. 18 WvK), de vof zelf niet behoort tot de kring van hoofdelijk schuldenaren.15 Dit heeft onder meer implicaties voor een ‘met de vof’ getroffen schikking. Indien bij die schikking ook de vennoten in privé betrokken zijn, in die zin dat de (beweerdelijk) schuldeiser zowel aan de vof als aan de individuele vennoten kwijting verleend, zullen zowel de vof als de vennoten van hun verplichtingen zijn bevrijd. Indien men een schikking treft die niet ook betrekking heeft op de schulden van de vennoten in privé, bestaat mogelijk het risico dat de schikking weliswaar de schuld van de vof doet afnemen, maar de op de vennoten in privé rustende verbintenissen onverlet laat. Het gaat immers om zelfstandige verbintenissen.16 Wat is rechtens als de schuldeiser die schikte met de vof, zich vervolgens wendt tot de vennoten in privé, met de stelling dat hij hen niet van hun verbintenissen heeft bevrijd? In ieder geval is van belang dat art. 6:9 BW en art. 6:14 BW niet van toepassing zijn ‘op de vof’, omdat de hoofdelijk verbondenheid slechts bestaat tussen de vennoten in privé, en dus zonder de vof (of, preciezer gezegd: de gezamenlijke vennoten).

Indien de schikking heeft te gelden als een afstand door de schuldeiser van zijn vordering op de vof, zou ik echter menen dat de vennoten in privé daardoor ook worden bevrijd. De vraag of een rechtshandeling ‘met de vof’ ook is gericht tot, en betrekking heeft op de vennoten in privé is weliswaar een kwestie van uitleg van die rechtshandeling,17 maar omdat de aansprakelijkheid van de vennoten in privé is afgeleid van de aansprakelijkheid van de vof, meen ik dat indien jegens de vof afstand is gedaan van een vorderingsrecht, daarmee ook de hoofdelijke aansprakelijkheid van de vennoten in privé van tafel is. Art. 18 WvK bepaalt immers dat de vennoten hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de verbintenissen van de vof, maar als van een dergelijke verbintenis door de schuldeiser afstand is gedaan, is voor hoofdelijke aansprakelijkheid van de vennoten in privé geen grond meer.

Het ligt ingewikkelder indien de schikking met de vof geen afstand betreft, maar een andersoortige schikking, bijvoorbeeld de omzetting van een civiele verbintenis in een natuurlijke verbintenis (art. 6:3 BW). In dat geval is er immers nog wel een verbintenis van de vof, maar is die niet langer afdwingbaar. Ook hier zou ik echter menen dat het afgeleide karakter van de aanspraken op de vennoten in privé het lot van de verbintenis(sen) van de vof deelt. Het verschil met de schikking met een hoofdelijk schuldenaar is dat de vof zelf geen hoofdelijk schuldenaar is. Zou dit anders zijn, bijvoorbeeld indien de voorgestelde wettelijke regeling inzake het personenvennootschapsrecht kracht van wet zou krijgen (het voorgestelde art. 7:810 lid 1 BW), dan is de uitkomst in mijn ogen ook anders, omdat een schikking met een hoofdelijk schuldenaar die erin bestaat dat diens verbintenis wordt omgezet in een natuurlijke verbintenis, mijns inziens in beginsel geen gevolgen heeft voor niet-schikkende schuldenaren.18