Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/4.1.3:4.1.3 Maatschappijleer

Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/4.1.3

4.1.3 Maatschappijleer

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Vanaf de vastlegging van maatschappijleer1 in de Wvo (1963) ontstaat een jarenlang discours over de maatschappelijke vorming2 en de taak van de school.3 Decennia later verkeren we in, zoals wel is aangeduid, het stadium van de school als een ‘reddende maatschappelijke institutie’4 die als waarden gemeenschap een gedeelde basis van burgerschapswaarden moet formuleren en overdragen in een pluriforme samenleving.5 De vraag rijst daarbij, gezien de invulling van burgerschap, of deze niet te smal is geworden voor de dimensies die het moet bijeenhouden en die ‘binnen dat ene begrip worden geabsorbeerd, met als resultaat een […] universele status: de burger’.6 Burgerschap is in de loop der jaren gefragmenteerd en herbergt een waaier van elkaar concurrerende concepten.7 Het krijgt een maatschappelijke dimensie.

Rijksleerplan 1968 maatschappijleer

Vanaf de eerste lessen maatschappijleer8 in 1970 op de (driejarige) mavo9 en het lbo10 staat het curriculum maatschappijleer ter discussie. Dit komt door de omschrijving van het doel in het rijksleerplan in 1968 met: ‘maatschappijleer is maatschappelijke bewustwording en sociale vaardigheid […] verwerven door het voorbereiden van leerlingen op hun participatie in de diverse samenlevingsverbanden, zodat zij in staat en bereid zijn bewust te kiezen’.11

Doel: brede maatschappelijke vorming

Hoewel er in de toelichting op het rijksleerplan 1968 geen onderwerpen voor maatschappijleer zijn vermeld, vindt de wetgever het wenselijk om ‘allereerst uit te gaan van situaties die leerlingen uit eigen ervaring kennen’ en daarna met ‘het bijbrengen van kennis van facetten van de maatschappelijke ontwikkeling zonder integratie in de vakken geschiedenis en staatsinrichting, aardrijkskunde, economie en biologie’.12 Het curriculum moet behoed worden voor een bepaalde eenzijdigheid, immers ‘maatschappijleer mag niet opgaan in politieke vorming, ook niet als staatsburgerlijke vorming, daar het moet gaan om [brede] maatschappelijke vorming’. Het is dan ook verklaarbaar dat de docenten een eigen invulling zijn gaan geven aan het (te) globale curriculum.13

Applicatiecursussen maatschappijleer

Voor een nadere kennismaking14 met het vak maatschappijleer organiseert de VSW in 1971 een applicatiecursus.15 Leraren schrijven zich gemotiveerd in.16 Athmer-Van der Kallen17, voorzitter van de werkgroep maatschappijleer van het Brabantse Ons Middelbaar Onderwijs18, initieert in 1971 meer vakdidactische cursussen.19 Aan de KUN staan Athmer en Cras aan de wieg van het Instituut vakdidaktiek maatschappijleer.20 Aan de UvA en KUN is in die jaren de éénjarige ULO-maatschappijleer gestart.21 Athmer tekent feitelijk voor de realisatie van een verantwoorde praktijk van maatschappijleer op de OMO-scholen en brengt in 1984 met Cras Hoofdlijnen. Maatschappijleer, een open boek uit.22

Maatschappijleer integratievak burgerschapsvorming

Maatschappijleer is naast de vakken geschiedenis en staatsinrichting, aardrijkskunde en economie hét integratievak bij uitstek voor burgerschapsvorming.23 In het rijksleerplan staan de persoonsvorming en de vorming tot democratisch burger door ‘de bevordering van maatschappelijke bewustwording en het leren van sociale vaardigheden’ centraal. In de toelichting klinkt de waarschuwing door om maatschappijleer niet te laten opgaan in politieke vorming, ‘daar het moet gaan om een zo breed mogelijke maatschappelijke vorming’.24 Dat politieke en maatschappelijke vorming om voorrang strijden, is inherent aan de onderwijs- en leerdoelen maatschappijleer.25 Politieke en maatschappelijke vorming vormen in het rijksleerplan de kern.26 In de denkmodellen van de onderwijskundige Klaassen hebben de politieke en maatschappelijke vorming vergelijkbare doelen als de morele vorming27, de kritische bewustwording, de institutiekunde28 en burgerschapskunde29, dat sterke gelijkenis vertoont met Staatbürgerkunde30, Erziehung zu Staatsbewusstsein, Erziehung zum Staat of der Demokratie in de Bundesländer. Politicoloog Dekker benadrukt het belang van de kennis van het politieke systeem (polity), het proces (politics) en het beleid (policy) in de politicologische systeemtheorie van Easton.31

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.