3.4 Grondwet 1814/1815: middelbaar onderwijs

Artikel 140 Gw van 1814 bepaalt dat ‘ter bevordering van Godsdienst als een vaste steun van den Staat en ter uitbreiding van kennis [is] het openbaar onderwijs op de hooge, middelbare1 en lage scholen een aanhoudend voorwerp van de zorge der Regeering.2 De Souvereine Vorst3 doet van den Staat dier scholen jaarlijks aan de Staten Generaal een uitvoerig verslag geven’.4 De opdracht tot de verbetering van het volksonderwijs ligt hierin besloten.5 Ook in de Grondwet van 1815 is middelbaar onderwijs in artikel 226 vermeld.6 Echter, niemand weet na de regeling van de Latijnse scholen in het Organiek Besluit van 2 augustus 1815 bij het Hooger Onderwijs7, waar de scholen voor middelbaar onderwijs zich in het Koninkrijk mogen bevinden.8

In 1815 treedt de Staatscommissie-Van der Duijn van Maasdam aan met als opdracht een stelsel van hoger onderwijs te ontwerpen dat de Latijnse scholen omvat, maar niet het middelbaar onderwijs (‘Hoogere Burger Scholen’).9 Het eerste regeringsverslag (1816) maakt melding van de noodzaak ‘eene meer beschaafde opvoeding en het onderwijs te doen genieten in andere hedendaagse of ook geleerde talen, aardrijkskunde en geschiedkunde’.10

De term ‘middelbaar onderwijs’ behoeft enige toelichting. Om te beginnen zijn destijds scholen van middelbaar onderwijs, in de materiële zin van het huidige middelbaar onderwijs, formeel bij ‘het lager onderwijs’ ondergebracht, met uitzondering van de Latijnse scholen. Rond 1800 is er in het Nederlandse onderwijsstelsel sprake van een tweedeling in lager én hoger onderwijs. Dat laatste valt duidelijk te omschrijven. Onder het hoger onderwijs vielen de hogescholen die later universiteiten werden en de Latijnse scholen als de opleidingsschool voor de hogescholen. Alle andere vormen van onderwijs zijn ‘lager’ onderwijs. Dit betekent dat schooltypen die nu tot het voortgezet onderwijs behoren, toen werden aangemerkt als lager onderwijs.

De Grondwetten van 1814 (artikel 140) en 1815 (artikel 226) vermelden het bestaan van de hooge, middelbare en lage scholen. Maar enige aandrang om naast het volksonderwijs middelbaar onderwijs mogelijk te maken was er bij de stadsbesturen als rechtskringen niet. Het streven was zoveel mogelijk gericht op het voeren van een eigen beleid voor het onderwijs, dat voor de burgergroepen, waarmee die besturen nauwe connecties onderhielden, van belang was. Zo bestonden er in den lande ‘middelbare’ scholen, die zich aanpasten aan de behoeften van de stedelijke omgeving. Doordat er geen landelijke regelgeving was en de steden hun beleid niet op elkaar afstemden, ontstaat er in de eerste helft van de 19de eeuw een heterogeen geheel van ‘middelbaar’ onderwijs. Deze situatie heeft bestaan tot de Wet op het Middelbaar Onderwijs van 1863 (hierna: MO-Wet 1863).