6.3.3.1 Overduidelijke onevenredig ongelijke behandeling

Dikwijls wordt ervan uitgegaan dat zonder ongelijke behandeling van gelijke gevallen geen schending van art. 26 IVBPR of art. 14 EVRM kan ontstaan.1 Van Dijk en Van Hoof stellen echter dat art. 14 EVRM ook betrekking heeft op de ongelijke behandeling van ongelijke gevallen.2 Ook de Hoge Raad hanteert deze zienswijze als het gaat om de toepassing van art. 26 IVBPR. Voor het eerst in 1992 oordeelde de Hoge Raad als volgt:3

De vraag rijst aldus wanneer sprake is van een ‘overduidelijke onevenredigheid’. In de jurisprudentie wordt ter beantwoording van deze vraag zowel een kwantitatief als een kwalitatief criterium aangetroffen. De jurisprudentie is evenwel zeer casuïstisch van aard, waardoor geen algemene richtlijnen kunnen worden geformuleerd. In HR 19 mei 1993, nr. 28 273 oordeelde de Hoge Raad bijvoorbeeld inzake de waardering van koffiemaaltijden, dat van een verschil in waardering van gedurende een jaar door werknemers genoten koffiemaaltijden ten bedrage van ƒ 246 niet kan worden gezegd dat het leidt tot een overduidelijke onevenredigheid.4 In HR 4 oktober 2002, nr. 37 439 oordeelde de Hoge Raad dat van een overduidelijke onevenredigheid geen sprake is indien verschillende termijnen voor enerzijds de verrekening van investeringsbijdragen en anderzijds de verrekening van verliezen worden gehanteerd.5 Deze jurisprudentie laat zich moeilijk vertalen naar overgangssituaties. In de parlementaire geschiedenis is met betrekking tot overgangssituaties wel eens gesteld dat bij het bepalen van de mate van ongelijke behandeling ook rekening moet worden gehouden met de voordelen die het nieuwe regime biedt, omdat ook bestaande toestanden hiervan profiteren.6 Bij toepassing van de compensatietheorie acht ik het terecht dat bij het bepalen van de omvang van het nadeel ook rekening wordt gehouden met de voordelen van het nieuwe regime die de betrokken belastingplichtige toekomen (par. 5.2.4.4). Bij toetsing aan het gelijkheidsbeginsel is dit uitgangspunt naar mijn mening evenwel niet terecht. Ook nieuwe toestanden profiteren immers van de voordelen van het nieuwe regime, waardoor de voordelen die zowel bestaande als nieuwe toestanden toekomen niet bepalend zijn voor de mate van ongelijke behandeling.

Bij verandering van wetgeving is naar mijn mening in beginsel van een overduidelijke onevenredigheid sprake indien: