5.3.3 Het begrip rechtsgrond volgens de wetgever en de heersende leer

Het begrip prestatie vormt een paar met het begrip rechtsgrond. Artikel 6:203 bepaalt dat een betaling ‘als onverschuldigd betaald’ kan worden teruggevorderd als zij is verricht zonder dat daarvoor een rechtsgrond bestaat. Dat is bijvoorbeeld het geval als een prestatie niet verschuldigd is, maar wordt verricht door een schuldenaar die meende dat hij wel tot betalen verplicht was. Het gaat bij artikel 6:203 echter niet om de vraag of een prestatie onverschuldigd is. Vereist is dat een rechtsgrond voor de prestatie ontbreekt. Volgens de parlementaire geschiedenis gaat het erom of een ‘causa’, een feit dat het geven rechtvaardigt, aanwezig is.1 In de parlementaire geschiedenis wordt benadrukt dat met de formulering van artikel 6:203 tot uitdrukking komt dat het niet gaat om het ontbreken van een verplichting om te presteren.

In de parlementaire geschiedenis wordt een voorbeeld gegeven van een geval waarin geen verplichting bestaat om te presteren, terwijl toch een rechtsgrond voor de prestatie kan worden aangewezen. In het voorbeeld zijn A en B overeengekomen dat B verplicht zal zijn om iets te doen indien A een zeker bedrag betaalt (het geval wordt wel aangeduid als do ut des). A is dan niet verplicht om te betalen Als A desondanks betaalt, kan hij niet terugvorderen, omdat voor zijn prestatie een geldige rechtsgrond bestaat.2

Ook het spiegelbeeld van dit voorbeeld kan zich voordoen. A is dan verplicht tot presteren, maar voor de prestatie die hij verricht, ontbreekt een rechtsgrond. Bijvoorbeeld, een overeenkomst verplicht tot een prestatie, die door de schuldenaar wordt verricht. Vervolgens wordt de overeenkomst door de rechter gewijzigd wegens onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258). Als de rechter de overeenkomst zodanig wijzigt dat de prestatie moet worden teruggegeven, is de prestatie niet onverschuldigd verricht, maar ontbreekt voor de prestatie wel een rechtsgrond.3 Verder kan men denken aan een betaling die wordt gedaan op grond van een veroordelend kortgeding vonnis dat uitvoerbaar bij voorraad is verklaard. De veroordeling tot betaling is gebaseerd op een voorlopig oordeel van de rechter, dat ondanks zijn voorlopige karakter tot betaling verplicht. Als in de bodemprocedure komt vast te staan dat de executerende partij geen recht had op de betaling, kan de veroordeelde partij haar prestatie terugvorderen.4