3.4.3.2.2 Is de werkelijk gerealiseerde opbrengst van belang op de waardering?

In de praktijk komt het regelmatig voor dat de belastingplichtige enige tijd na het waarderingstijdstip het vermogensbestanddeel verkoopt en het voordeel daadwerkelijk realiseert. De vraag is dan welk licht het later werkelijk gerealiseerde voordeel werpt op de waarde op het waarderingstijdstip.

In het zogenoemde Chinese potarrest ging het over de vraag voor welke waarde een Chinese pot moest worden meegenomen in de aangifte successierecht.1 Deze vaas was oorspronkelijk gewaardeerd voor een bedrag van € 15.000. Vervolgens werd de vaas medio 2005 verkocht voor een bedrag ad € 23 mln. Voorafgaand aan de veiling had het veilinghuis de veilinglimiet diverse keren verhoogd naar uiteindelijk tussen de € 300.000 en € 500.000. De Hoge Raad heeft overwogen dat onder de waarde in het economische verkeer moet worden verstaan de prijs die bij aanbieding van een zaak op de voor die zaak meest geschikte wijze na de beste voorbereiding door de meestbiedende gegadigde zou zijn betaald. Omdat er geen verkoopprijs op de overlijdensdatum was, kon de later gerealiseerde verkoopprijs als uitgangspunt worden genomen:

Over de schatting van de invloed van de marktontwikkelingen tussen de overlijdensdatum en de verkoopdatum heeft de Hoge Raad geen oordeel geveld, omdat dit is voorbehouden aan de feitenrechter. De rechtbank had de uiteindelijke waarde vastgesteld op € 10 mln. en derhalve € 13 mln. toegerekend aan de periode tussen overlijden en verkoop. Een deugdelijke onderbouwing van deze waardestijging was er echter niet.

Ook in HR 24 juni 2011, nr. 10/01299, BNB 2011/246 nam de Hoge Raad gebeurtenissen van na het waarderingstijdstip in ogenschouw. In geschil was of belanghebbende een onderneming dreef en meer specifiek of sprake was van een voordeelsverwachting. De Hoge Raad overwoog dat de voordeelsverwachting mede kan worden afgeleid uit de werkelijk behaalde voordelen. Ondanks dat de rechtsvraag feitelijk niet ging over de invulling van het begrip ‘waarde in het economische’ verkeer, kan in dit arrest een aanwijzing worden gevonden dat de Hoge Raad het daadwerkelijke gerealiseerde rendement belangrijker vindt dan de verwachting omtrent dat rendement op de balansdatum.2 Ik citeer de Hoge Raad:

Volgens Bruins Slot zou op basis van dit arrest de waarde in het economische verkeer mogen (of moeten) worden bepaald op de prijs die in latere jaren bij verkoop is gerealiseerd. Of, als die verkoop wat lang op zich laat wachten, op de oorspronkelijke kostprijs. Bij verkoop zal de waarde op de fiscale openingsbalans moeten worden gecorrigeerd met inachtneming van de foutenleer.3 Deze methode laat zich echter moeilijk verenigen met het uitgangspunt dat de vermogensbestanddelen moeten worden gewaardeerd tegen de waarde in het economische verkeer ten tijde van de sfeerovergang. Op dat moment is de uiteindelijke verkoopprijs immers nog niet bekend. De verkoopprijs hoeft de waarde in het economische verkeer op het moment van de sfeerovergang niet te reflecteren, omdat niet altijd sprake is van een gelijkmatig waardeverloop. Er kunnen zich tussen de periode van sfeerovergang en vervreemding vanzelfsprekend specifieke omstandigheden hebben voorgedaan. Ook kan er een relatief lange periode zitten tussen het moment van aanvang van de belastingplicht en de vervreemding. Ik zie echter in het licht van het totaalwinstbeginsel wel het voordeel van de redenering van Bruins Slot. Het gaat bij een sfeerovergang immers om de verdeling van de daadwerkelijke genoten voordelen. In zijn benadering wordt de gehele waardemutatie aan de onbelaste periode toegerekend. Dit geldt dan voor zowel een vermogenswinst als een vermogensverlies. Dit vind ik een stap te ver, omdat hiermee terugwerkende kracht aan de belastingplicht wordt gegeven. Mijns inziens zou daarom van het daadwerkelijke rendement moeten worden uitgegaan (conform de zienswijze van Bruins Slot), maar dient daarna nog een verdeling over de onbelaste en belaste periode plaats te vinden.

Als er een relatief korte periode tussen het moment van verkoop en de sfeerovergang zit, is de gerealiseerde verkoopprijs een indicatie voor de waarde op de fiscale openingsbalans en dient bij de waardering met deze prijs rekening te worden gehouden.4