3.4.2 Rentefunctie

De rentefunctie was de meest voorkomende functie van het recht van pandgebruik.1 Het recht van pandgebruik met rentefunctie stond onder het ius commune bekend als antichresis.2 Zij kwam tot stand als partijen in de pandovereenkomst een beding opnamen dat de vruchtopbrengst van het onderpand toekwam aan de pandgebruiker en niet in mindering kwam op de gesecureerde vordering.3 Een voorbeeld4 hiervan is de akte waarin Rooms-Koning Willem een pandrecht vestigde op de stad Nijmegen ten gunste van de hertog van Gelre:

Het rentepandgebruik kwam vaak voor in combinatie met een beding dat de gesecureerde vordering niet-opeisbaar maakte. Juridisch was dan sprake van een pandrecht, feitelijk was het pandrecht omgevormd tot een zelfstandige antichrese.6 De bedoeling van dit beding was tweeledig. Enerzijds voorkwam het beding dat de bloot-eigendom door executie definitief uit het vermogen van de pandgever zou verdwijnen. Anderzijds zorgde het beding ervoor dat de pandgebruiker het onderpand zo lang mogelijk kon genieten. Als een gesecureerde vordering immers opeisbaar kon worden, vormde dit voor de pandgever een prikkel om het onderpand te lossen om executie te voorkomen. De niet-opeisbaarheid van de gesecureerde vordering nam deze prikkel weg. Dit betekende dat de pandgever minder snel geneigd zou zijn tot aflossing over te gaan: hij kon zijn liquiditeit beter besteden aan urgentere zaken. De pandgebruiker kon vermoedelijk langer zijn rechten op het onderpand uitoefenen, zodat zijn verstrekte lening beter rendeerde.7

Het uitlenen van geld tegen rentepandgebruik was voor schuldeisers een lucratieve investering.8 De jaarlijkse vruchtopbrengst van het onderpand lag gemiddeld tussen de 7% en 15% van de waarde van de gesecureerde vordering.9

Vanaf de dertiende eeuw verminderde de gangbaarheid van het recht van rentepandgebruik als middel om rentedragend geld uit te lenen. Sindsdien kregen de grondrente en de rentekoop de voorkeur.10 Grondrente was een beperkt recht dat rustte op een onroerende zaak dat aan de begunstigde van de rente, de renteheffer, het recht gaf op een jaarlijkse uitkering. De renteheffer kon dit recht uitoefenen tegen de eigenaar van de bezwaarde onroerende zaak. Bij vestiging van de rente ontving de (toenmalige) eigenaar een geldsom ineens van de begunstigde. Grondrente was afkoopbaar tegen de som die de renteheffer ineens aan de toenmalige eigenaar had uitgekeerd.11 Rentekoop was een overeenkomst waarbij de koper optrad als financier. De koper betaalde aan de schuldenaar een som ineens. De verkoper diende vervolgens jaarlijks rente aan de verkoper te betalen. De rentekoper kocht dus het recht op de jaarlijkse betaling van rente.12