5.2.3 Voortgezette handeling

De term voortgezette handeling veronderstelt enig tijdsverloop tussen de feiten. Daarin verschilt de voortgezette handeling van de eendaadse samenloop, die immers eenheid van tijd verlangt.1 De voortgezette handeling is geregeld in art. 56 lid 1 WvSr:

De wetgever heeft ook bij de voortgezette handeling gekozen voor een stelsel van absorptie.2 De regeling ziet dus op de vraag welke strafmaat van toepassing is, in geval van gelijktijdige vervolging en bestraffing van eenzelfde feit.

De term voortgezette handeling suggereert ten onrechte dat de toepassing van het leerstuk op omissiedelicten, waarin in een nalaten en een niet handelen strafbaar gesteld zijn, is uitgesloten. De Hoge Raad heeft deze beperking, die niet met de hiervoor besproken ratio van het leerstuk in overeenstemming is, niet aanvaard.3

In de wetsgeschiedenis komt de ratio van art. 56 WvSr niet uitdrukkelijk aan de orde. Volgens De Hullu kan worden geconcludeerd dat het nauwe verband tussen de toepasselijke feiten in de ogen van de wetgever klaarblijkelijk rechtvaardigt dat daaraan ten aanzien van de straftoemeting hetzelfde rechtsgevolg dient te worden verbonden als aan eendaadse samenloop. Tegelijk uit De Hullu kritiek. Waar immers de hele samenloopregeling op redelijkheid en billijkheid is gebaseerd, zijn die kwalificaties volgens De Hullu niet direct van toepassing op de voortgezette handeling. Hij vraagt zich af waarom de psychische omstandigheid dat sprake is van één wilsbesluit (zie verderop) grond zou moeten vormen voor de absorptie van straffen en maakt een vergelijking met het (grote) aantal gevallen waarin sprake is van meerdaadse samenloop terwijl de strafbare feiten gelijktijdig worden begaan.4 Illustratief is het voorbeeld van de verdachte die in kort tijdsbestek twee mensen na elkaar doodschiet, daarbij handelend vanuit één wilsbesluit (voortgezette handeling) en de verdachte die twee mensen met één kogel gelijktijdig doodt (meerdaadse samenloop). In het laatste geval geldt ingevolge de art. 57 en verder WvSr een hoger strafmaximum dan in het eerste.5 Remmelink meent dat aan art. 55 lid 1 WvSr (eendaadse samenloop) een feitelijke eenheid ten grondslag ligt (een natuurlijke handelingseenheid), terwijl ten aanzien van de voortgezette handeling wordt gesproken van een rechtlige Handlungseinheit. Daarmee wordt gedoeld op een door de wetgever geconstrueerde eenheid om tot hetzelfde rechtsgevolg te komen als wanneer sprake is van eendaadse samenloop.6

Aan de tekst van art. 56 WvSr valt te ontlenen dat sprake dient te zijn van meer dan één feit (hierin verschilt de voortgezette handeling onder andere van de eendaadse samenloop). Daarnaast kan uit de wettekst worden afgeleid dat sprake dient te zijn van een zodanig verband tussen de feiten, dat zij als één geheel kunnen worden beschouwd. Uit de tekst van de wet blijkt niet hoe dat verband moet worden vastgesteld. De wetsgeschiedenis maakt duidelijk dat de rechter de bepaling bewust ruim heeft opgezet:

Van belang is dat, aldus de wettekst, sprake is van een bepaald verband tussen de gepleegde feiten. De wetsgeschiedenis luidt op dit punt als volgt:

Kortom: voortgezette handeling komt in beeld indien sprake is van één ongeoorloofd besluit en bij gelijksoortingheid van feiten. De Hoge Raad heeft deze eisen bevestigd in een arrest van 25 maart 1929.9 Deze aspecten lijken met elkaar samen te hangen: als de feiten niet gelijksoortig zijn, zullen deze ook niet snel de uitdrukking vormen van één ongeoorloofd besluit. De minister gaf bijvoorbeeld aan dat aan diefstal en mishandeling nooit hetzelfde ongeoorloofd opzet ten grondslag kan liggen.10 Hetzelfde geldt als feiten elkaar in tijd niet snel opvolgen. De kans is dan groot dat aan elk strafbaar feit een afzonderlijk wilsbesluit ten grondslag ligt, aldus Machielse.11

Wanneer zijn feiten gelijksoortig? De Hoge Raad lijkt de strekking van de strafbepalingen (sinds het arrest van de Hoge Raad van 15 februari 1932 zoals besproken in paragraaf 5.2.2. gaat het hierover) rechtstreeks te relateren aan de gelijksoortigheid van feiten als nodig voor de aanname van een voortgezette handeling.12 Machielse vindt echter dat deze eis niet geheel samenvalt met die van ‘eenzelfde strekking’ bij eendaadse samenloop, omdat ook de Hoge Raad de soortgelijkheid als zelfstandig criterium benoemt voor de voortgezette handeling en de gelijke strekking reserveert voor de eendaadse samenloop.13 Bleichrodt meent dat, hoewel de eis van gelijksoortigheid inderdaad zelfstandig wordt benoemd, uit de rechtspraak niet volgt dat daaraan een andere betekenis toekomt dan aan de strekking van de betrokken strafbepalingen in de zin van art. 55 lid 1 WvSr.14 Met Bleichrodt meen ik dat het vanuit een oogpunt van wetssystematiek in de rede ligt de invulling van de maatstaf van gelijksoortigheid van de feiten af te stemmen op de juridische dimensie van het feitbegrip van art. 55 lid 1 WvSr en daarmee op hetgeen de Hoge Raad in zijn overzichtsarrest uit 2011 over het begrip feit in de zin van art. 68 WvSr (zie paragraaf 5.2.6.1.) heeft overwogen ten aanzien van de juridische aard van de feiten. Concreet: in geval van het enigszins uiteenlopen van de strekkingen van de betrokken strafbepalingen is nog niet uitgesloten dat een voortgezette handeling wordt aangenomen.15

Opgemerkt moet worden dat ook in geval van chronologisch kort op elkaar volgende handelingen sprake kan zijn van een feitelijke samenhang, terwijl de feiten niet gelijksoortig zijn. Dit komt dan door het wilsbesluit, dat voor beide opeenvolgende niet gelijksoortige handelingen hetzelfde is. De Graaf schrijft dat het gegeven dat de strafbare feiten soortgelijk moeten zijn, niet betekent dat sprake moet zijn van herhaald strafbaar handelen dat telkens valt onder dezelfde delictsomschrijving. Dat blijkt reeds uit artikel 56 lid 1 WvSr, waarin is opgenomen dat de zwaarste bepaling wordt toegepast wanneer de delictsomschrijvingen van elkaar verschillen.16

In de overzichtsarresten van 20 juni 2017, die in de voorgaande paragraaf reeds aan bod zijn geweest, heeft de Hoge Raad benadrukt dat de samenloopregeling – en dan meer in het bijzonder (de eendaadse samenloop en) de voortgezette handeling – daadwerkelijk voldoende ruimte moet bieden om ongewenste samenloop te voorkomen. In het bijzonder verdient, zo meende ook Bleichrodt in zijn conclusie, aandacht dat de rechter ruimte heeft voor het aannemen van (eendaadse samenloop of) voortgezette handeling, ook indien de bewezenverklaring valt onder meerdere strafbepalingen met een enigszins uiteenlopende strekking. Voor de voortgezette handeling komt het erop aan of de verschillende bewezenverklaarde, elkaar in de tijd opvolgende gedragingen (ook met betrekking tot het wilsbesluit) zo nauw met elkaar samenhangen dat de verdachte daarvan (in wezen) één verwijt wordt gemaakt. Het voorgaande brengt mee dat het toepassingsbereik van deze regeling ruimer is dan wellicht kon worden afgeleid uit eerdere rechtspraak waarin vooral de verschillen in de strekking van de betrokken strafbepalingen centraal stonden, aldus de Hoge Raad.17

Mevis merkt op dat voor eendaadse samenloop en voortgezette handeling inhoudelijk verschillende criteria bestaan,18 maar dat deze verschillen op het abstracte niveau als het ware oplossen in de vergelijkbare strekking van beide leerstukken, namelijk het voorkomen van onevenredige aansprakelijkheid en bestraffing bij een gelijktijdige berechting van verschillende, mogelijk sterk samenhangende strafbare feiten. Volgens hem heeft de Hoge Raad met de arresten de nadruk gelegd op de ruimte die de feitenrechter heeft om te bezien in hoeverre met verschillende feiten (in wezen) één verwijt wordt gemaakt.19

Tot slot: de voortgezette handeling verschilt van het voortdurend delict.20 Bleichrodt schrijft dat het bij een voortgezette handeling gaat om meer bewezenverklaarde strafbare feiten, die in zodanig verband met elkaar zijn begaan dat zij moeten worden beschouwd als een voortgezette handeling, terwijl het voortdurend delict juist als één strafbaar feit wordt beschouwd.21