2.10.2 Horizontaal toezicht versus Zeitnahe Betriebsprüfung

Een ontwikkeling die ook van invloed kan zijn op de winstbelasting van lichamen in Nederland is het in 2005 geïntroduceerde concept van horizontaal toezicht.1 Kort gezegd, betekent dit concept een samenwerkingsovereenkomst (convenant) tussen de belastingplichtige en de Belastingdienst gebaseerd op wederzijds vertrouwen.2 Deels inhakend op de ontwikkelingen omtrent corporate governance (zie ook hoofdstuk 2.4.1) heeft ook de Nederlandse Belastingdienst getracht zijn benadering richting ondernemingen te veranderen. De gedachte is dat de Belastingdienst een belastingplichtige minder hoeft te controleren, als vanuit een andere hoek (corporate governance) de onderneming ook al geacht wordt fiscaal “in control’’ te zijn en verantwoording moet afleggen. Volgens de Staatssecretaris van Financiën is horizontaal toezicht “een open relatie met de Belastingdienst waarin er over fiscale kwesties snel zekerheid kan worden geboden. Hierdoor kan er zoveel mogelijk in de actualiteit worden gewerkt waardoor de controles achteraf minder intensief hoeven te zijn.’’3 Belastingplichtigen hebben de plicht om de fiscus tijdig te informeren over fiscale plannen en risico’s. In ruil daarvoor krijgen zij vrijwel direct antwoord en daarmee zekerheid. Eén van de belangrijkste aspecten bij horizontaal toezicht is dat de belastingplichtige een zogenoemd tax control framework moet kunnen overleggen.4 Daarmee laat de belastingplichtige zien “in control’’ te zijn en worden de controletaken van de Belastingdienst (deels) overgenomen. Op 26 juni 2017 is er een rapport verschenen met daarin onderzoeksresultaten van horizontaal toezicht bij grote ondernemingen.5 Volgens de staatssecretaris leiden de bevindingen tot de conclusie dat individuele klantbehandeling, en horizontaal toezicht als onderdeel daarvan, een waardevolle vorm van toezicht is op grote organisaties. De Groot is kritischer en concludeert dat de beleidsverwachtingen inzake het horizontaal toezicht niet daadwerkelijk zijn gerealiseerd.6

Interessant vind ik de gedachte van Essers die opmerkt dat horizontaal toezicht er toe zal leiden dat belastingplichtigen en hun adviseurs minder aan fiscale grensverkenning zullen doen. Dit zal er toe kunnen leiden (of kunnen hebben geleid) dat er minder procedures gevoerd zullen worden en er meer vooroverleg zal plaatsvinden tussen de belastingplichtige en de Belastingdienst. Daardoor zal ook de positie van de belastingrechter beïnvloed kunnen worden. Door minder fiscale procedures komt waarschijnlijk de interpretatieve functie van de rechter minder tot haar recht en krijgt de wetgever daardoor minder signalen over het functioneren van de wetgeving in de praktijk en over de noodzaak om wetswijzigingen aan te brengen.7 Dit gevolg zou van invloed kunnen zijn als ik de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid (als onderdeel van de fiscaal-beleidsanalytische toets uit mijn toetsingskader) van de verschillende Duitse en Nederlandse rechtsregels met elkaar vergelijk.

In Duitsland is de samenwerking tussen de Finanzverwaltung en de belastingplichtige niet zo vergaand als in Nederland. Duitsland kent geen horizontaal toezicht traject en uit onderzoek van Allen & Overy blijkt dat in Duitsland (slechts) 18% van de onderzochte ondernemingen open en transparant richting de Belastingdienst is, terwijl dat percentage in Nederland 48 blijkt te zijn.8

Duitsland kent sinds 2006 het concept van de zeitnahe Betriebsprüfung. Dit houdt in dat de Finanzverwaltung meer wil werken in de actualiteit en de controletijd wil verkorten. Dit komt tot uiting in het streven naar een controleritme van één jaar, in plaats van de traditionele controles die gemiddeld drie jaar beslaan.9 Evenals bij horizontaal toezicht staat ook bij het concept van zeitnahe Betriebsprüfung wederzijds vertrouwen en samenwerking centraal.10

Het (praktische) verschil tussen horizontaal toezicht en zeitnahe Betriebsprüfung wordt mijns inziens goed weergegeven door Meussen. Hij schrijft dat een Duitse bedrijfsfiscalist hem vol ongeloof aankeek toen hij het concept van horizontaal toezicht uitlegde. Meussen denkt dat horizontaal toezicht nu en in de voorzienbare toekomst ondenkbaar is in Duitsland. Volgens hem zal men in Duitsland niet verder gaan dan de zeitnahe Betriebsprüfung.11 Deze zienswijze van Meussen kan ik bevestigen door mijn ervaringen die ik in de praktijk heb opgedaan.12