2.2.5 Zestiende, zeventiende en achttiende eeuw: landsheerlijk burger

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1581-1795) kent als statenbond1 geen nationaal burgerschap.2 Burgers zijn gewestelijke ingezetenen en genieten, afhankelijk van de heersende landsrechten, ‘particulier en spetiael privilegien’ als voorrechten.3 Karel V wenste dit costumiere recht rond 1540 op te tekenen, maar de burgers gingen vooralsnog daartoe niet op grote schaal over.4

De Unie van Utrecht (1579) ,5 ‘de origineele Grond-constitutie van deeze Republicq’6 en het Placcaet van Verlatinge (1581) gaven een staatkundige grondslag aan de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.7 De in 1549 in de Pragmatieke Sanctie vastgelegde eenheid van de Nederlanden hield de zeventien provincies bij elkaar (artikel 1 van de Unie van Utrecht).8 De vrijheid van consciëntie (gewetensvrijheid) in artikel XIII van de Unie is ‘een van de eerste codificaties van de mensenrechten in een juridisch document’ en zou met de Staatsregeling van 1798 verbreden tot godsdienstvrijheid.9

In 1581 verschijnt het driedelige Placcaert van de Staten Generaal vande gheunieerde Nederlanden, waarin ‘men verklaert den Coninck van Spaegnien vervallen vande Overheyt ende Heerschappije van deze voorzz. Nederlanden’ (Leyden 1581).10 Een nieuw burgertijdperk gaat van start: een verbond van adel en burgers besluit de vorst collectief af te wijzen.11 Eerst vanaf 1588 is de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden confederatief ingericht.12 De codificatie van de burgerlijke rechten en plichten blijft in de zeventiende en achttiende eeuw in handen van de gewestelijke staten. De aristocratie had van oudsher de macht in Europa, maar in deze periode verkrijgt de bourgeoisie, de gegoede burgerij, geleidelijk aan de meeste macht. De Staats-Brabantse steden en de edelen hebben bij meer gelegenheden tevergeefs geprobeerd om dezelfde rechten te verkrijgen als de steden en de edelen van de provinciën van de Republiek.13 De Generaliteitslanden als Staats-Brabant, Staats-Vlaanderen en Opper-Gelre met hun tweederangs ingezetenen blijven, afgezien van ‘de rechten van de bijzondere heren’, onder Haags soeverein gezag staan én dienen zich aan de regelgeving van de Republiek te houden. Dit verandert als met de Bataafse omwenteling in 179514 het begrip ‘égalité’ (1789) ingang vindt.15

Met de komst van de Bataafse (niet: Nederlandse) Republiek in 1795 krijgt het burgerbegrip als constitutioneel burgerschap een nieuwe politieke dimensie.16 Het ontwikkelt zich van gewestelijk burger naar staatsburger.17 Engeland is ons hierin met de Glorious Revolution (1688) - die aan de basis stond van de burgerrechten in de Bill of Rights (1689) - voorgegaan. Aan het einde van de achttiende eeuw verandert Frankrijk, waar tijdens de Franse Revolutie (1789) burgerschap een nieuwe betekenis krijgt met de leuze Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap, in een seculiere staat.18 De Franse Revolutie leidt tot een ontwikkeling in het Franse onderwijs met een opvoeding tot het nationaal burgerschap en de vaderlandsliefde.19 In de Lage Landen begint met de komst van de Bataafse Republiek in 1795 eenzelfde unitarische ontwikkeling in het denken over de door het Uitvoerend Bewind te bevorderen staats- en natievorming door het collectief van (staats)burgers.20