4.2.4 Ontwerp 1816

Op 18 april 1814 benoemde Koning Willem I een commissie onder voorzitterschap van Joan Melchior Kemper (1776-1824) om een wetboek te ontwerpen dat van Nederlandse oorsprong diende te zijn.1 Aanvankelijk stond de commissie een bewerking van het WNH voor, doch Kemper die de minderheidsopvatting aanhing dat een oorspronkelijk Nederlands wetboek moest worden ontworpen, wist uiteindelijk de Koning aan zijn kant te krijgen. Aan dit nationale burgerlijk wetboek werd in december 1815 door een door Kemper geleide subcommissie de laatste hand gelegd. Vervolgens kon het 4264 artikelen tellende werk – het zogeheten Ontwerp 18162 – nadat het aan de beraadslaging van de volledige commissie was onderworpen,3 op 5 maart 1816 bij de Koning worden ingediend.4

Kempers ontwerp grijpt inhoudelijk in belangrijke mate terug op het werk van de Commissie van Twaalf.5 Voor de regeling van de zekerheidsrechten betekende dit – op een uitzondering na met betrekking tot de hierna te bespreken wijze van registratie – een aansluiting bij het Rooms-Hollandse stelsel.6 De verschillende soorten hypotheken bleven gehandhaafd, maar ten aanzien van de registratie daarvan voerde Kemper een vereenvoudiging door.7 Een conventionele hypotheek op onroerend goed moest worden gevestigd voor het gemeentebestuur van de plaats waar het goed was gelegen.8 Over registratie is niets uitdrukkelijk bepaald omdat de ambtenaar voor wie de vestiging plaatsvond, tevens was belast met de registratie. Voor de vestiging van een generale hypotheek was alleen de registratie ter woonplaats van de debiteur voorgeschreven, waarmee de vereiste inschrijving op de plaats waar de goederen zijn gelegen was komen te vervallen.9 In de rangorderegeling die was opgenomen in de zestiende titel van het vierde boek en inhoudelijk geheel overeenstemt met het Ontwerp Kreet,10 werd een generale hypotheek dan ook wederom achtergesteld bij een speciaal zekerheidsrecht.11 Enkele legale hypotheken die naar dit ontwerp overigens niet aan het vereiste van registratie zijn onderworpen,12 namen opnieuw een geprivilegieerde positie in.13 De prioriteitsregel beheerste alleen de verhouding tussen speciale hypotheken alsmede generale hypotheken onderling.14

De regeling van de beperkte genotsrechten stemde eveneens inhoudelijk in grote mate overeen met het Ontwerp Wierdsma en daarmee met het Rooms-Hollandse recht. Het Ontwerp 1816 is evenwel uitvoeriger en er kan ten aanzien van conflicten met betrekking tot het recht van erfdienstbaarheid meer aan worden ontleend. Dat de eigenaar van een dienend erf meerdere rechten van erfdienstbaarheid ten behoeve van verschillende buren kon vestigen, was weliswaar af te leiden uit de aantekeningen van de Commissie van Twaalf, maar bleek niet uitdrukkelijk uit het Ontwerp Wierdsma.15 Kemper concretiseerde deze bevoegdheid om meerdere erfdienstbaarheden te vestigen onder de toevoeging: ‘mits niet tot nadeel of ongerief van den genen die ouder regt heeft’.16 De bevoegdheid wordt dus beperkt tot het vestigen van erfdienstbaarheden die de reeds bestaande rechten niet schaden. Het ontwerp maakt niet duidelijk of de sanctie van het niettemin verlenen van een dergelijke erfdienstbaarheid is gelegen in het goederenrecht – op grond waarvan dit recht niet tot stand zal komen – of in het verbintenissenrecht – op grond waarvan de oudere gerechtigden de eigenaar van het dienende erf kunnen aanspreken wegens wanprestatie.17 Ervan uitgaande dat – gelet op de formulering van de bepaling alsmede de bevindingen naar Romeins recht18 – een erfdienstbaarheid die de oudere rechten frustreert, niet tot stand komt, kan van het gebruik van de prioriteitsregel geen sprake zijn omdat conflicten aldus worden voorkomen.

In de regeling van het vruchtgebruik is wederom geen aanwijzing voor de toepassing van de prioriteitsregel te vinden. Een bepaling over de bevoegdheid van een eigenaar na de vestiging van een beperkt genotsrecht waardoor hem het gebruik van de zaak is ontnomen – zoals ten aanzien van een pandgever wél uitdrukkelijk is opgenomen19 – ontbreekt ook in dit ontwerp, zodat bij hetgeen is opgemerkt ten aanzien van het Ontwerp Wierdsma kan worden aangesloten.20

Ten tijde van Kempers codificatiewerkzaamheden voltrokken zich belangrijke staatkundige veranderingen. Op het Congres van Wenen kwam namelijk het Koninkrijk der Nederlanden tot stand waarbij de Zuidelijke Nederlanden met de Noordelijke Nederlanden werden verenigd. De Zuidelijke Nederlanders dienden bij de nationale codificatie te worden betrokken.21 Daartoe werd het Noord-Nederlandse Ontwerp 1816 ter beoordeling voorgelegd aan een door de Koning benoemde commissie van drie zuidelijke juristen.22