2.6.1.1 Uiterste wil of uiterste wilsbeschikking?

In het ontwerp van artikel 4:3 lid 1 sub d BW was in eerste instantie ook de term ‘uiterste wil’ opgenomen. De wijziging naar ‘uiterste wilsbeschikking’ is summierlijk gemotiveerd met de toelichting dat de woorden duidelijkheidshalve zijn vervangen.1 De term ‘uiterste wil’ komt daarmee enkel nog voor in de laatste onwaardigheidsgrond, artikel 4:3 lid 1 sub e BW. Dit lijkt erop te wijzen dat de wetgever van menig is dat de verduistering, vernietiging of vervalsing zich niet kan beperken tot een enkele (materiële) uiterste wilsbeschikking. Voor verduistering of vernietiging ligt die conclusie in de rede en behoeft dit verder geen betoog. Bij vervalsing ligt dit naar mijn mening genuanceerder. Een vervalsing kan zich toespitsen op een of enkele uiterste wilsbeschikkingen. Het hangt van de omstandigheden van het geval af of de gehele uiterste wil daardoor als vervalst heeft te gelden.2 Wordt enkel een getal vervalst in bijvoorbeeld een legaat dan heeft dat mijns inziens niet tot gevolg dat de gehele uiterste wil als vervalst heeft te gelden. Deze vervalsing raakt de overige uiterste wilsbeschikkingen niet. Gezegd zou kunnen worden dat deze materiële uiterste wilsbeschikking door nietigheid wordt getroffen, waarbij dit gedeelte afgesplitst kan worden van de overige beschikkingen.3 Behoudt de rest van het testament, in het licht van de met het testament nagestreefde doeleinden, een redelijke zin dan is het overige deel van het testament rechtsgeldig. Zo niet, dan strekt de nietigheid zich uit over het gehele testament.4 Werkt de vervalste uiterste wilsbeschikking of beschikkingen dus zodanig door in de overige beschikking(en) dat de bedoeling van de erflater daarmee verandert of niet meer kan worden vastgesteld, dan is de gehele uiterste wil vervalst. Deze benadering sluit ook aan bij houding die de notaris volgens Verstappen bij alle onvolkomen rechtshandelingen in het oog moet houden. De houding dient volgens hem te zijn: wat kunnen we er nog van maken.5 Bekrachtiging door de erfgenamen na het overlijden van de erflater stuit af op het feit dat een testament slechts door de erflater persoonlijk kan worden gemaakt.6

Indien de vervalste uiterste wilsbeschikking niet leidt tot een uiterste wil die in zijn geheel vervalst is, is dan sprake van onwaardigheid? Ik zou menen van wel. Of het gaat om het vervalsen van een geïsoleerde uiterste wilsbeschikking of de gehele uiterste wil, in beide gevallen wordt getracht de laatste wens(en) van de erflater oneigenlijk te veranderen. De gedraging is hetzelfde. Er bestaat geen goede grond om aan het vervalsen van een uiterste wilsbeschikking de gevolgtrekking van onwaardigheid te onthouden. Volledigheidshalve verdient het de voorkeur dit in artikel 4:3 BW tot uitdrukking te laten komen.7