Inleiding

Dat externe kenmerken een factor zijn om te kunnen spreken van een onderneming in de zin van de Wet op de ondernemingsraden, spreekt uit de woorden ‘in de maatschappij als zelfstandige eenheid optredend’. Zelfstandige eenheid in de maatschappij is geen juridisch begrip. Het zou ontleend kunnen zijn aan de economische en de sociale wetenschappen. Wat de wetgever onder de zelfstandige eenheid in de maatschappij heeft verstaan, blijkt uit de Memorie van Toelichting bij het wetsontwerp dat leidde tot de Wet van 1971:

In de toelichting bij de Derde Nota van Wijziging geven de betrokken ministers aan dat hen bij de omschrijving van het begrip onderneming voor ogen heeft gestaan willekeur bij de toepassing van de wet uit te sluiten.2 Het antwoord op de vraag wanneer een organisatorisch verband een onderneming is, moet eenduidig zijn; daarover mag geen verschil van mening bestaan. Het criterium ‘in de maatschappij als zelfstandige eenheid optredend’ vonden de ministers het meest geschikt om het door hen beoogde doel te bereiken. Wat in de maatschappij als zelfstandige eenheid optreedt, wordt geacht een onderneming te zijn. De ministers spreken van een vrij gemakkelijk hanteerbare maatstaf, waarmee een moeilijk en langdurig onderzoek van de interne verhoudingen, dat tot allerlei subjectieve beslissingen zou kunnen leiden, wordt voorkomen. De twee elementen waaruit het criterium bestaat worden in het algemeen als één geheel gezien. Toch is het zinvol bij het denken over het begrip onderneming de elementen uiteen te halen. Ik zal ze daarom los van elkaar aan een nadere beschouwing onderwerpen.