2.7 De centrale plaats van het belang van de rechtspersoon

[75] Een bijzonderheid van de enquêteprocedure is dat het belang van de rechtspersoon voorop staat.1 Andere belangen komen op het tweede plan. Met zoveel woorden is dat overwogen in de zaak ATR-Leasing. De Ondernemingskamer had een onderzoek bevolen over een periode die, op instigatie van een verschenen belanghebbende, langer duurde dan waar om de verzoeker had gevraagd.2 In cassatie kwam de vraag aan de orde of de Ondernemingskamer daarmee trad buiten de grenzen van rechtsstrijd, die worden bepaald door de verzoeker en eventueel de verwerende rechtspersoon. De Hoge Raad stelde voorop dat de Ondernemingskamer bij het gebruik van haar wettelijke bevoegdheden “een ruime mate van vrijheid in haar beoordeling” heeft en hij bevestigde nogmaals de discretionaire bevoegdheid.3 De Ondernemingskamer moet, bij de beslissing om al dan niet een enquête te gelasten, letten op de belangen van verzoekers en op de belangen van bij de rechtspersoon betrokken belanghebbenden. “Daarbij staat het belang van de rechtspersoon voorop”, aldus de Hoge Raad.

[76] Het belang van de rechtspersoon staat voorop. Dat betekent niet dat andere belangen worden veronachtzaamd. De wetgever heeft uitdrukkelijk voorzien in de behartiging van sommige andere belangen. De advocaat-generaal te Amsterdam is bevoegd een enquête te verzoeken als het openbaar belang dat vergt.4 De bevoegdheid om een enquête te verzoeken is aan verenigingen van werknemers weliswaar niet gegeven om voor werknemersbelangen op te komen, maar is afhankelijk gesteld van hun statutaire doel om die belangen te behartigen.5 Door middel van die bevoegdheid kan in de enquêteprocedure recht worden gedaan aan de belangen van de factor arbeid. Deze ruimte voor andere belangen dan die van de rechtspersoon zelf – en zijn aandeelhouders of leden – past bij de in Nederland heersende opvatting, die vaak wordt aangeduid met stakeholdersmodel.6 Daarin valt een rechtspersoon niet samen met de aandeelhouders of leden; hij wordt beschouwd als “een maatschappelijk instituut waarin een veelheid van belangen samenkomt”.7 Dat het enquêterecht als geheel niet louter met het oog op de belangen van rechtspersonen in het leven is geroepen, valt af te leiden uit de MvT bij de wijziging van het enquêterecht van 1971.8 Deze houdt in dat wordt uitgegaan van de behoefte aan vrijheid en het verantwoordelijkheidsgevoel van ondernemers, maar dat “een rechtsorde die aan onze economische orde beantwoordt” (kort gezegd) om het enquêterecht vraagt.

[77] Met het oog op het belang van de rechtspersoon en op de spoedeisende aard van de enquêteprocedure, is de Ondernemingskamer niet gebonden aan de strikte grenzen van het verzoek. Als ze van oordeel is dat het enquêteverzoek toewijsbaar is, kan ze de omvang van het onderzoek, en daarmee de periode waarover dat onderzoek zich moet uitstrekken, bepalen.9

De ATR Leasing-beslissing van de Hoge Raad bevestigt niet alleen dat het belang van de rechtspersoon voorop staat, maar illustreert ook een effect van die primaire positie: ten dienste van dat belang heeft de rechter bij zijn beslissing armslag die reikt tot buiten de grenzen van het verzoek. Dat het belang van de rechtspersoon de rechter veel beslisruimte geeft, komt ook tot uiting in de vrijheid van de Ondernemingskamer om andere (onmiddellijke) voorzieningen te treffen dan die waar de verzoeker om heeft gevraagd.10

[78] De plicht van de rechter om het belang van de rechtspersoon voorop te stellen gaat ten koste van de partijautonomie. De vrijheid van partijen is overigens niet alleen ingeperkt in de rechtspraak. De inperking is in zekere zin inherent aan de wettelijke regeling. Olden wijst op de samenhang in het enquêterecht tussen de mate waarin verzoeker dominus litis is en de centrale plaats van het belang van de rechtspersoon.11 Hij vergelijkt de door de Ondernemingskamer getroffen onmiddellijke voorzieningen en de voorlopige voorzieningen die de voorzieningenrechter treft, en wijst op het volgende verschil. In kort geding kan de eiser die met succes een voorlopige voorziening vordert, zelf nog beslissen over de tenuitvoerlegging. Voor de verzoeker in een enquêteprocedure geldt dit niet. Een onmiddellijke voorziening wordt zonder meer van kracht zodra de Ondernemingskamer de beschikking geeft.

Ook Geerts merkt op dat men grip op zijn zaak verliest als men een enquêteverzoek aan de Ondernemingskamer voorlegt.12 Dit hangt samen met het feit dat de enquêteprocedure een verzoekschriftprocedure is, waarin de rechter, in vergelijking met de procedure die vanouds met een dagvaarding werd ingeleid, een grotere vrijheid van handelen heeft. Die eigenschap van de verzoekschriftprocedure stelt de Ondernemingskamer tot actieve sturing van het proces in staat.13 Geerts brengt deze beperking, zo men wil dit verlies, van de partijautonomie niet alleen in verband met procesrechtelijke aspecten van de enquêteprocedure, maar tevens met de prominente plaats van het belang van de rechtspersoon in het enquêterecht.

[79] In het stakeholdersmodel is het belang van de rechtspersoon een enigszins ongrijpbaar begrip. In de rechtspersoon komt immers “een veelheid van belangen” samen.14 De Hoge Raad heeft het belang van de vennootschap als volgt omschreven in de zaak Cancun: “Indien aan de vennootschap een onderneming is verbonden, wordt het vennootschapsbelang in de regel vooral bepaald door het bevorderen van het bestendige succes van deze onderneming”.15 Het vennootschapsbelang is hier omschreven met behulp van een praktisch doel: het bestendige succes van de onderneming.16 De omschrijving sluit aan bij het praktische karakter van de enquêterecht.17 Ik meen dat in het kader van het enquêterecht ook voor rechtspersonen die geen vennootschap zijn bij deze omschrijving kan worden aangeknoopt.18 Mijns inziens kan slechts het belang van de rechtspersoon rechtvaardigen dat de Ondernemingskamer afdoet aan de partijautonomie. In zoverre zie ik een sterk verband tussen de beperking van de partijautonomie en de centrale plaats van de rechtspersoon in de enquêteprocedure. Dat gaat weer niet zover, dat slechts aan de partijautonomie zou kunnen worden afgedaan voor zover het belang van de rechtspersoon dat vergt. Dat wil zeggen: het belang van de rechtspersoon is een drempel voor inbreuk op de partijautonomie, maar bepaalt de inhoud en de mate van de inbreuk niet als de drempel is gehaald. Het spoedeisende karakter van de procedure staat aan zo’n vereiste in de weg. Voor het nauwkeurig aftasten van de grens van wat het belang van de rechtspersoon vergt, is in de spoedeisende procedure geen ruimte.