8.3.4.2 De advocaat van de gemeente en de schijn van partijdigheid

De Afdeling bestuursrechtspraak geeft in bovengenoemde rechtsoverweging uit de overzichtsuitspraak direct een voorbeeld van hoe de schijn van partijdigheid kan worden gewekt. De Afdeling overweegt:

De Afdeling bestuursrechtspraak stelt dus een duidelijke grens aan de samenloop tussen advocaat en (plan)schadeadviseur. Een advocaat mag niet gelijktijdig of betrekkelijk kort voorafgaande aan een optreden als adviseur het bestuursorgaan (of andere organen van dezelfde rechtspersoon) als advocaat bijstaan. Gebeurt dat wel dan is de schijn gewekt dat de adviseur niet onpartijdig is. Dat een rol als advocaat niet goed samengaat met een rol als onafhankelijk adviseur klinkt heel logisch.2

Toch heeft de Afdeling bestuursrechtspraak geworsteld met de dubbele pet van advocaat en schadeadviseur. In 2002 achtte zij het nog toelaatbaar dat de huisadvocaat van de gemeente Rijssen tevens voorzitter was van de planschadeadviescommissie. Kernoverweging daarbij was dat de advocaatwerkzaamheden niet in relatie stonden tot de betreffende planschadezaak.3 In 2014 is de Afdeling teruggekomen op deze – in de doctrine als ongelukkig bestempelde – uitspraak.4 In die uitspraak (Helmond I) was een advocatenkantoor, op grond van de gemeentelijke planschade-verordening, als planschadeadviseur aangewezen. Het advocatenkantoor werd door de gemeente echter ook af en toe als advocaat ingeschakeld. De Afdeling introduceerde de norm van de schijn van partijdigheid en overwoog dat de schijn van partijdigheid kan worden gewekt doordat een adviseur in het ene geval door het bestuursorgaan wordt ingeschakeld om een onafhankelijk advies uit te brengen, terwijl zij gelijktijdig of nagenoeg gelijktijdig in een ander geval door hetzelfde bestuursorgaan wordt ingeschakeld om zijn belangen te behartigen of als gemachtigde op te treden.5

In de uitspraak Raalte bevestigt de Afdeling bestuursrechtspraak vervolgens de norm zoals zij die in Helmond I heeft neergelegd en komt zij tot de huidige formulering.6 In die zaak verrichtte een lid van de planschadeadviescommissie zowel voorafgaand als gelijktijdig advocaatwerkzaamheden voor de betreffende gemeente. De Afdeling overwoog dat de schijn van partijdigheid ook kan worden gewekt door een adviseur die in het ene geval door een bestuursorgaan wordt ingeschakeld om een onafhankelijk advies uit te brengen, terwijl deze adviseur of anderen die van hetzelfde samenwerkingsverband deel uitmaken, gelijktijdig of betrekkelijk kort voorafgaande aan de verlening van de opdracht tot advisering als deskundige, in een of meer andere gevallen hetzelfde bestuursorgaan, de rechtspersoon waartoe het bestuursorgaan behoort of andere organen die deel uitmaken van dezelfde rechtspersoon, als advocaat of gemachtigde heeft, respectievelijk hebben bijgestaan of geadviseerd.7

De uitspraak Raalte bevat vier aanscherpingen ten opzichte van Helmond I. Ten eerste kan er al sprake zijn van de schijn van partijdigheid indien uitsluitend kantoorgenoten van de planschadeadviseur als advocaat van het betreffende overheidslichaam zijn opgetreden. Ten tweede maakt het voor de schijn van partijdigheid niet uit of de advocaat (of zijn kantoor) een exclusieve relatie met de gemeente had, ook eenmalige werkzaamheden volstaan. Ten derde kan de schijn ook worden gewekt indien de advocaatwerkzaamheden voor andere organen van dezelfde rechtspersoon zijn verricht. En tenslotte, ten vierde, is de tijdspanne verandert in ‘gelijktijdig of betrekkelijk kort’ waar dit in Helmond I nog ‘gelijktijdig of nagenoeg gelijktijdig’ was.8 Richtinggevende uitspraken over wat eronder ‘betrekkelijk kort’ moet worden verstaan ontbreken nog. In ieder geval is in de lagere rechtspraak een gat van twee jaar als te kort bestempeld.9

Het moge duidelijk zijn: de rol van advocaat, als partijdig belangenbehartiger gaat niet samen met de rol van onafhankelijk (plan)schadeadviseur. In de literatuur is de terechte vraag opgeworpen hoe dat zit voor andere situaties waarin een partijdige adviesrol wordt gecombineerd met de rol van onafhankelijk adviseur?10 Anders gevraagd: reiken de uitspraken Helmond I en Raalte verder dan de samenloop tussen advocaat en (plan)schadeadviseur?