4.3.3 Bevrijdende werking nakoming en overige wijzen van tenietgaan van hoofdelijke verbintenissen

119. Bevrijdende werking nakoming en verrekening. Met de keuzevrijheid van de schuldeiser hangt samen dat als een van de schuldenaren de hoofdelijk verschuldigde prestatie voldoet, deze nakoming ook de andere schuldenaren van hun verplichting bevrijdt. Gelet op het hiervoor besproken zelfstandige karakter van hoofdelijke verbintenissen, is dat geen vanzelfsprekendheid.1 Om die reden bepaalt art. 6:7 lid 2 BW dat bij een prestatie door één van de schuldenaren ook de verbintenissen van de overige schuldenaren tenietgaan, of nu sprake is van nakoming door betaling of door verrekening.2 Hier is nog in sterkere mate dan bij de keuzevrijheid sprake van een wezenskenmerk van hoofdelijke verbondenheid. Komt een schuldenaar zijn verplichting na, maar bevrijdt deze nakoming de andere schuldenaren niet, dan is simpelweg geen sprake van hoofdelijke verbondenheid.3 De ratio van de bevrijdende werking is dat de schuldeiser aan de hoofdelijke verbondenheid weliswaar bescherming ontleent tegen het risico op het niet kunnen nemen van verhaal op zijn schuldenaren,4 maar niet dat hij meermaals recht heeft op de verschuldigde prestatie. Zij voorkomt daarmee dat de schuldeiser ongerechtvaardigd zou worden verrijkt doordat hij meermaals recht op de hoofdelijk verschuldigde prestatie.5

Onder de noemer ‘nakoming’ moet ook de delging van de schuld door middel van verhaal na executie worden geschaard. De wet bepaalt dit met zoveel woorden voor verhaal krachtens een executoriale titel (art. 3:297 BW), maar niet valt in te zien waarom verhaal krachtens een recht van parate executie tot andere rechtsgevolgen zou leiden.6 Heeft de schuldeiser een recht van pand of hypotheek dat strekt tot zekerheid van de nakoming van een schuld waarvoor ook andere schuldenaren hoofdelijk verbonden zijn, dan heeft uitwinning van het pand- of hypotheekrecht tot gevolg dat de gesecureerde vordering afneemt met het deel van de netto-opbrengst dat aan de desbetreffende pand- of hypotheekhouder toekomt.7 In zoverre wordt ook de schuld van de hoofdelijk verbonden medeschuldenaren gedelgd (art. 6:7 lid 2 BW).

120. Overige wijzen van tenietgaan (inbetalinggeving, rechterlijk oordeel, afstand, vermenging). De bevrijdende werking strekt zich soms ook uit tot gevallen waarin de verschuldigde prestatie niet is verricht. Zo leidt ook inbetalinggeving (art. 6:45 BW) tot het tenietgaan van de verbintenissen van de overige schuldenaren, en heeft ook een rechterlijk oordeel dat een van de schuldenaren van zijn verplichtingen is bevrijd wegens schuldeisersverzuim (art. 6:60 BW), bevrijdende werking voor de andere schuldenaren (art. 6:7 lid 2 BW).

Voor andere gevallen bepaalt de wet dit niet met zoveel woorden, maar dit wil niet zeggen dat daarmee van bevrijdende werking geen sprake kan zijn.8 Zo kunnen ook afstand (art. 6:160 BW) en vermenging (art. 6:161 BW) leiden tot het tenietgaan van een hoofdelijke verbintenis, maar bepaalt art. 6:7 lid 2 BW niet dat een dergelijke wijze van tenietgaan bevrijdende werking heeft voor de overige hoofdelijk schuldenaren. Gaat in een dergelijk geval alleen de desbetreffende verbintenis teniet, of ook de verbintenissen van andere hoofdelijk schuldenaren?

Voor afstand bepaalt art. 6:9 BW dat iedere schuldenaar bevoegd is een aanbod van de schuldeiser tot afstand om niet te aanvaarden, “voor zover de afstand ook de andere schuldenaren betreft” (art. 6:9 lid 1 BW). Ook zonder deze bepaling zou iedere schuldenaar daartoe mijns inziens bevoegd zijn, op grond van zaakwaarneming (art. 6:201 BW). Het spreekt vanzelf dat als de schuldeiser afstand doet van zijn vorderingen jegens alle schuldenaren, bijvoorbeeld in het kader van een ‘collectieve schikking’ (daaronder versta ik een schikking tussen de schuldeiser en alle hoofdelijk schuldenaren),9 ook al die schuldenaren zijn bevrijd. Of dit het geval is, is een kwestie van uitleg van de rechtshandeling waarbij afstand wordt gedaan.10 Uiteraard staat het de schuldenaar ook vrij om een aanbod tot afstand om niet te aanvaarden van slechts zijn verbintenis (een ‘individuele schikking’); die verbintenis gaat daardoor teniet (art. 6:160 lid 1 BW). Een dergelijke afstand heeft echter geen bevrijdende werking jegens de andere schuldenaren.11 De afstand door de schuldenaar van zijn vordering op een van de hoofdelijk schuldenaren laat de vorderingen jegens de andere hoofdelijk schuldenaren in beginsel onaangetast, en laat zelfs de eventuele verhaalsrechten jegens de schikkende schuldenaar onverlet (art. 6:14, eerste volzin BW). De schikkende schuldenaar loopt aldus het risico om ‘via de achterdeur’ te worden aangesproken door een medeschuldenaar, terwijl de schuldeiser afstand heeft gedaan van de vordering jegens hem. Om dit te voorkomen, kan de schuldeiser zich tegenover de schikkende schuldenaar verbinden tot het verminderen van zijn vordering op de resterende schuldenaren met “het bedrag dat als bijdrage gevorderd had kunnen worden” van de schikkende schuldenaar (art. 6:14, tweede volzin BW); dat wil zeggen: met diens ‘draagplicht’.12

Bedingen die ertoe strekken de niet-schikkende hoofdelijk schuldenaren te bevrijden van een deel van hun aansprakelijkheid, worden wel aangeduid als ‘6:14-clausules’.18 Of een dergelijke verplichting is aangegaan, is een kwestie van uitleg,19 waarbij in de enkele afstand in beginsel niet reeds besloten ligt dat de schuldeiser zich verbindt tot vermindering van zijn vordering op de overige, niet-schikkende schuldenaren.20 In een enkel geval, zoals bij schikkingen onder de WCAM of de WAMCA geldt wel een vermoeden dat een schikkende schuldeiser zich heeft verbonden tot reductie van zijn vordering jegens niet schikkende schuldenaren ((art. 1018h lid 3 Rv jo.) art. 7:910 lid 1, tweede volzin BW).

Komt de verbintenis van een schuldenaar in dezelfde hand als het vorderingsrecht van de schuldeiser, bijvoorbeeld doordat de schuldeiser zijn vordering aan die schuldenaar cedeert, dan gaat de op de schuldenaar rustende verbintenis hierdoor in beginsel26 teniet (art. 6:161 lid 1 BW). Bij hoofdelijke verbintenissen doet zich de bijzonderheid voor dat op iedere hoofdelijk schuldenaar weliswaar een hoofdelijke verbintenis rust, maar de hoofdelijk schuld uiteindelijk tussen hen moet worden verdeeld conform ieders draagplicht. Dit rechtvaardigt dat de vermenging van een hoofdelijke verbintenis in het vermogen van een van de hoofdelijk schuldenaren de verbintenis van die schuldenaar (en het daarmee corresponderende vorderingsrecht) slechts teniet doet gaat tot het beloop van zijn draagplicht. Dit vloeide voor het oude recht met zoveel woorden voort uit art. 1473 lid 3 BW (oud).27 Hoewel een dergelijke wetsbepaling in het huidige recht ontbreekt, is geen wijziging beoogd,28 en geldt mijns inziens dus ook voor het huidige recht dat een hoofdelijke verbintenis slechts door vermenging tenietgaat voor zover de schuldenaar in wiens vermogen de schuld vermengd raakt, draagplichtig is.29 Voor het overige laat de vermenging het vorderingsrecht onaangetast, zodat in zoverre een vordering resteert op zijn (voormalig) medeschuldenaren. Deze rechtsgevolgen brengen mee dat de medeschuldenaren profiteren van de vermenging voor zover de desbetreffende schuldenaar draagplichtig is. Wat dit betreft heeft vermenging dezelfde rechtsgevolgen als afstand door de schuldeiser van zijn vordering jegens de desbetreffende schuldenaar, in combinatie met een 6:14-clausule, zij het dat die rechtsgevolgen bij vermenging van rechtswege intreden.

121. Bevrijdende werking bij gedeeltelijk tenietgaan verbintenis. Gaat een hoofdelijke verbintenis niet in haar geheel, maar gedeeltelijk teniet om één van de hiervoor genoemde redenen,30 dan is ook sprake van gedeeltelijk bevrijdende werking; de overige verbintenissen gaan slechts in zoverre teniet.31 Dit is uiteraard alleen mogelijk bij een schuld tot het verrichten van een deelbare prestatie, zoals een geldschuld.32