11.2 Recht op onderwijs en vrijheid van onderwijs

De vrijheid om onderwijs te geven en de vrijheid om onderwijs te genieten zijn complementair.1 De ruimte om onderwijs aan te bieden is er om pluriformiteit te realiseren, waardoor de vrijheid om onderwijs te kiezen tot haar recht komt.2Artikel 23 Gw is in zoverre onvolledig, dat daarin de vrijheid om onderwijs te kiezen en te genieten niet uitdrukkelijk is opgenomen.3 Maar die vrijheid wordt wel voorondersteld. In 2021 is met het oog op kansengelijkheid in het onderwijs het initiatiefwetsvoorstel-De Hoop (PvdA) aanhangig gemaakt, waarbij het voorstel om aan de uitgangspunten van artikel 23 Gw toe te voegen: het recht op onderwijs (lid 1), de gelijke kansen, de ontplooiing van de persoonlijkheid, een burgerschapsopdracht (lid 4) en een acceptatieplicht (lid 9).4

Wat betreft de – verder uit te werken – burgerschapsopdracht die de belangen van de leerling en de samenleving moet waarborgen en waarbij er aandacht is voor de kennis van en het respect voor de kernwaarden van de democratische rechtsstaat lijkt me een constitutionele codificatie weinig bijdragen aan het terugdringen van de kansenongelijkheid.5 Daar is de opdracht in de Wet verduidelijking van de burgerschapsopdracht aan scholen (2021) blijkbaar ook niet voor bedoeld. Met Leertouwer zij opgemerkt dat - waar bij grondwetswijzigingen ‘wel gesproken wordt van het vereiste van constitutionele rijpheid’ - het opvalt, dat het voorstel ‘de kennis van en het respect voor de basiswaarden van democratische rechtsstaat’ opneemt in weerwil van de opdracht in de Wet verduidelijking van de burgerschapsopdracht van 2021.6 Dit onderwerp komt niet verder aan bod, maar mijns inziens zou er wel een kritische discussie moeten plaatsvinden over het wetsvoorstel vanwege deze doublure.7

De wisselwerking tussen de vrijheid van en het recht op onderwijs wordt veelal in materiële zin begrepen. De nadruk op het recht op onderwijs heeft niet alleen consequenties voor de materiële garanties van artikel 23 Gw, maar ook voor het wetgeversprimaat. Dat laatste is te zien als een formele garantie voor ongeoorloofde inbreuken op de vrijheid van onderwijs. Het in artikel 23 Gw neergelegde legaliteitsbeginsel is een bijzondere vorm van bescherming. Weliswaar is de reguliere beperkingssystematiek van de Grondwet niet van toepassing op artikel 23 Gw.8 Maar staande legisprudentie is dat ten minste de hoofdlijnen van de onderwijsregelgeving, zeker waar het de inhoud van het onderwijs betreft, in formele wetgeving opgenomen moeten worden. Al moet met De Boer geconcludeerd worden – zie met name de vaststelling van de in par. 9.4.1 besproken kerndoelen – dat het wetgeversprimaat is afgezwakt, ‘doordat de delegatie van deze deugdelijkheidseis aan de regering gaandeweg binnen de checks and balances van de staatsinstellingen is aanvaard’.9