8.5.0 Introductie

Evenals dat in de tot 1 januari 1997 geldende aanmerkelijkbelangregeling het geval was, kent ook de nieuwe aanmerkelijkbelangregeling een met art. 39, vijfde (en zevende) lid, (oud) Wet IB vergelijkbare bepaling. Ingevolge art. 20c, vierde lid, eerste volzin, Wet IB wordt de tegenprestatie1 op de waarde in het economische verkeer van de (koopopties op) aandelen, winstbewijzen of schuldvorderingen gesteld ingeval bij een vervreemding of verkrijging een tegenprestatie ontbreekt of is bedongen bij een niet onder normale omstandigheden gesloten overeenkomst. 2,3 Deze bepaling zorgt er dus voor dat in geval van een (formele en materiële) schenking de aanmerkelijkbelangheffing tot zijn recht komt.4 Als tijdstip waarop art. 20c, vierde lid, Wet IB moet worden toegepast, ligt voor de hand uit te gaan van het tijdstip waarop de aanmerkelijkbelanghouder zich definitief bindt, d.w.z. het tijdstip waarop het economische belang bij de aanmerkelijkbelangaandelen overgaat op de nieuwe aandeelhouder(s).5 In geval van verlening van een optie op aanmerkelijkbelangaandelen tegen een te lage prijs dient echter naar de opvatting van de Hoge Raad te worden uitgegaan van het moment waarop de optie wordt uitgeoefend, hoezeer de optieverlener deze prijs bij een zakelijk tot stand gekomen uitoefenprijs nooit had kunnen bedingen.6

De vraag rijst of in het nieuwe gesubjectiveerde aanmerkelijkbelangregime een regeling als art. 20c, vierde lid, eerste volzin, Wet IB had kunnen worden gemist dan wel had kunnen worden beperkt tot situaties van sfeerovergang. Een correctieregeling als art. 20c, vierde lid, Wet IB heeft immers als nadeel dat belastingplichtigen in de belastingheffing worden betrokken voor bedragen die zij niet daadwerkelijk hebben genoten. In zoverre komt de belastingheffing dan los te staan van het aan de huidige Wet IB ten grondslag liggende reële stelsel. Overigens geschiedt dit bij de bron 'winst uit onderneming' op dezelfde wijze en leiden onttrekkingen in de winstsfeer ook steeds tot het in aanmerking nemen van winst (uit onderneming) voor de waarde in het economische verkeer van het aan het vermogen van de onderneming onttrokken vermogensbestanddeel. In die zin is de regeling van art. 20c, vierde lid, Wet IB vergelijkbaar met de uit de winstsfeer op art. 7 Wet IB gebaseerde regeling inzake de onttrekkingen. Zou een regeling als art. 20c, vierde lid, Wet IB daarentegen ontbreken, dan is anderzijds het bezwaar dat de aanmerkelijkbelangheffing te zijner tijd plaatsvindt bij een ander subject dan degene bij wie de aanmerkelijkbelangwinst is ontstaan; er ontstaat dan een subjectswisseling, hetgeen in strijd komt met een subjectieve belastingheffing. Bevindt het nieuwe subject zich vervolgens in een andere sfeer dan de aanmerkelijkbelangsfeer, bijvoorbeeld de winstsfeer, dan zou de aanmerkelijkbelangclaim zelfs volledig verloren kunnen gaan. Voorts zou bij het ontbreken van een met art. 20c, vierde lid, Wet IB vergelijkbare regeling een niet-reëel aanmerkelijkbelangverlies kunnen worden gecreëerd door de aanmerkelijkbelangaandelen voor een willekeurig bedrag van bijvoorbeeld ƒ nihil te vervreemden. Ter grootte van de verkrijgingsprijs ontstaat dan een (niet reëel) aanmerkelijkbelangverlies, welk verlies op geen enkele wijze verband houdt met de waarde van de aandelen in de vennootschap. Het geheel overziende kom ik tot de conclusie dat art. 20c, vierde lid, Wet IB als anticlaimverliesbepaling kan worden gebillijkt. Met name de volstrekte manipulatie van de in aanmerking te nemen aanmerkelijkbelangwinst die op geen enkele wijze een reële band heeft met de werkelijke waarde van de aandelen, brengt mij tot deze conclusie. Het claimverlies dat optreedt door de overgang van de (aanmerkelijkbelang)aande-len naar een andere sfeer, zou nog wel kunnen worden afgedekt door art. 20c, vierde lid. Wet IB te beperken tot situaties van sfeerovergangen. Alsdan gaat immers een reële aanmerkelijkbelangclaim verloren; hiervan zijn reeds voldoende voorbeelden in de Wet IB voorhanden.7 Maar ook als de werking van art. 20c, vierde lid, Wet IB zou worden beperkt tot sfeerovergangssituaties en geen correctie van de overdrachtsprijs en verkrijgingsprijs zou plaatsvinden als de aandelen bij het nieuwe subject tot de aanmerkelijkbelangsfeer zouden blijven behoren, dan nog zou de mogelijkheid bestaan om de (subjectieve) aanmerkelijkbelangwinst op oneigenlijke wijze te beïnvloeden. Mede gelet op de vergelijkbare in de winstsfeer bestaande regeling voor onttrekkingen van vermogensbestanddelen aan het ondernemingsvermogen en de sedert 1 januari 1997 ontstane grotere gelijkenis van aanmerkelijkbelanghouders met ondernemers, meen ik dat een regeling als art. 20c, vierde lid, Wet IB moet worden gehandhaafd, niettegenstaande de inbreuk die deze regeling maakt op het reële stelsel dat in beginsel aan de Wet IB ten grondslag ligt.