7.5 Verweer tegen een opschortingsverweer

De wederpartij kan zich op haar beurt verweren tegen het gevoerde opschortingsverweer. Het verweer tegen een opschortingsverweer kan een gemotiveerde betwisting of een zelfstandig verweer zijn. In het eerste geval betwist de wederpartij dat aan de vereisten van het ingeroepen opschortingsrecht is voldaan. Die betwisting kan evenwel kwalificeren als een zelfstandig verweer, bijvoorbeeld in het geval de wederpartij stelt dat zij haar verbintenis jegens de schuldenaar is nagekomen en het hem daarom dus ontbreekt aan een vordering. Bij een zelfstandig verweer tegen een opschortingsverweer bestrijdt de wederpartij niet dat de schuldenaar opschortingsbevoegd is, maar beroept zij zich op een bevrijdende omstandigheid. Dat kunnen de in artikel 6:54 en 6:55 BW geregelde omstandigheden zijn of omstandigheden die met zich brengen dat het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat de schuldenaar zich op het opschortingsrecht beroept. Ook een beroep op een overeengekomen opschortingsverbod is een bevrijdend verweer.

De schuldenaar die zich op een opschortingsrecht beroept, heeft de stelplicht en draagt de bewijslast van de feitelijke grondslag van zijn opschortingsverweer, omdat hij stelt een met zijn verbintenis samenhangende vordering te hebben op zijn wederpartij als gevolg waarvan die verbintenis vooralsnog niet opeisbaar is.1 De wederpartij kan deze grondslag betwisten, door bijvoorbeeld te bestrijden dat haar schuldenaar een vordering op haar heeft.2 Ook kan zij de grondslag betwisten door te bestrijden dat tussen de verbintenissen over en weer voldoende samenhang bestaat om opschorting te rechtvaardigen. Wanneer de wederpartij bestrijdt dat aan het samenhangcriterium is voldaan, dient zij gemotiveerd te betwisten dat het in de door de schuldenaar gestelde omstandigheden in strijd met de redelijkheid en billijkheid is dat zij nakoming verlangt zonder gelijktijdig nakoming aan te bieden.3 De wederpartij kan voor een gemotiveerde betwisting ook zelf omstandigheden stellen. Een dergelijk verweer tegen de feitelijke grondslag van het opschortingsverweer wordt wel een ‘grondslagverweer’4 of ‘bestrijdend verweer’5 genoemd. Voor zover deze betwisting voldoende gemotiveerd is, kan dat ertoe leiden dat de rechter de schuldenaar zal opdragen te bewijzen dat hij opschortingsbevoegd is, door aan te tonen dat hij een opeisbare vordering op zijn wederpartij heeft die voldoende samenhangt met zijn verbintenis om opschorting te rechtvaardigen.6

Wanneer de wederpartij evenwel betwist dat de schuldenaar opschortingsbevoegd is, omdat zij stelt dat de vordering in verband waarmee de schuldenaar zich op een opschortingsrecht beroept door nakoming is tenietgegaan, draagt zij de bewijslast van die nakoming. Dit verweer tegen het opschortingsverweer is een zelfstandig of bevrijdend verweer.7 De wederpartij betwist niet dat de schuldenaar een vordering op haar heeft gehad in verband waarmee hij opschortingsbevoegd was, maar beroept zich op de bevrijdende omstandigheid van de nakoming van die vordering. Degene die zich op die omstandigheid beroept, draagt daarvan de bewijslast.8 Daarom zal de wederpartij van de schuldenaar die zich op een opschortingsrecht beroept zo nodig moeten bewijzen dat zij zelf haar verplichtingen is nagekomen.9 Hoewel het opschortingsverweer niet ambtshalve mag worden toegepast, kan het in verband met deze bewijslastverdeling wel verstandig zijn dat de wederpartij in voorkomend geval gemotiveerd stelt recht te hebben op de prestatie, omdat zij aan haar verplichtingen heeft voldaan.10 Die stelling kan dan wel beperkt blijven tot verplichtingen waarvan de redelijkheid en billijkheid vereisen dat zij die gelijktijdig met de nakoming van haar schuldenaar nakomt.11

De wederpartij van de schuldenaar die zich op een opschortingsrecht beroept, draagt de bewijslast van de in artikel 6:54 en 6:55 BW geregelde uitsluitingsgronden van een opschortingsbevoegdheid.12 De schuldenaar dient daarentegen te stellen en zo nodig te bewijzen dat de voldoening van de verbintenis van de wederpartij door een aangeboden zekerheidsstelling onredelijk zou worden vertraagd (tenzij-bepaling in art. 6:55 BW).

De wederpartij van de schuldenaar die zich op een opschortingsrecht beroept, kan ook betwisten dat de schuldenaar een hem toekomend opschortingsrecht mag inroepen, omdat de uitoefening van de opschortingsbevoegdheid naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is.13 Een dergelijk verweer tegen een opschortingsverweer is eveneens een zelfstandig of bevrijdend verweer. De wederpartij betwist niet dat de schuldenaar opschortingsbevoegd is, maar beroept zich op een bevrijdende omstandigheid of op bevrijdende omstandigheden die met zich brengen dat het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat de schuldenaar zich op het opschortingsrecht beroept. In dezelfde zin is ook het verweer van de wederpartij dat de schuldenaar bevoegd zou zijn de nakoming van zijn verbintenis slechts gedeeltelijk op te schorten een bevrijdend verweer.14 De stelplicht en bewijslast van omstandigheden op basis waarvan de toepasselijkheid van een krachtens wet, gewoonte of rechtshandeling geldende regel tussen partijen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, rust op grond van de hoofdregel uit artikel 150 Rv in beginsel op degene die zich daarop beroept.15 De wederpartij zal daarom moeten aantonen dat de gehele of gedeeltelijke uitoefening van het opschortingsrecht naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is.16 De beantwoording van de vraag in hoeverre de rechter deze beperkende werking van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid ambtshalve kan toepassen ligt genuanceerd.17

Anders dan Valk betoogt, denk ik dus niet dat op de schuldenaar de stelplicht en bewijslast rusten ten aanzien van de proportionaliteit van zijn opschortingsverweer, ook niet voor zover het alleen gevallen van gedeeltelijke of niet-behoorlijke nakoming zou betreffen.18 De stelling dat het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat de schuldenaar de nakoming van zijn verbintenis uitstelt vanwege een vordering die hij op zijn wederpartij heeft, is eveneens een zelfstandig of bevrijdend verweer, waarvan die wederpartij de stelplicht heeft en de bewijslast draagt.19 Daarom is, anders dan Heyning-Plate opmerkt in een vergelijking tussen artikel 6:262 lid 2 BW en het algemene opschortingsrecht, ook geen sprake van een ‘omkering van de bewijslast’, in die zin dat in het eerstgenoemde geval de wederpartij zou moeten aantonen dat een beroep op de enac in strijd met de redelijkheid en billijkheid is en in het andere geval de schuldenaar moet bewijzen dat de wederpartij in strijd met de redelijkheid en billijkheid handelt.20 In beide gevallen is het de schuldenaar die moet stellen en zo nodig bewijzen dat zijn wederpartij in strijd met de redelijkheid en billijkheid handelt door nakoming te verlangen zonder nakoming aan te bieden21 en is het de wederpartij die in voorkomend geval moet stellen en zo nodig bewijzen dat de uitoefening van de opschortingsbevoegdheid naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, bijvoorbeeld vanwege disproportionaliteit.22

Tot slot voert ook de wederpartij die betwist dat de schuldenaar opschortingsbevoegd is omdat partijen een opschortingsverbod zijn overeengekomen een zelfstandig verweer.23 Zij zal het bestaan van die afspraak moeten stellen en zo nodig bewijzen.24 Tegen dit verweer kan de schuldenaar inbrengen dat het beroep op het opschortingsverbod in de door hem te stellen en zo nodig te bewijzen omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. In een enkel geval lijkt de rechter ambtshalve te beoordelen in hoeverre het beroep op een opschortingsverbod in strijd met de redelijkheid en billijkheid is.25