3.4.2 Is waarde in het economische verkeer een absoluut begrip?

Het begrip waarde in het economische verkeer komt op veel plaatsen in de fiscale wetgeving terug.1 Van Dijck en Meussen hebben de uitlatingen over het begrip ‘waarde in het economische verkeer’ in de literatuur onderzocht. Ze komen daarbij tot de conclusie dat geen enkele auteur zich heeft gewaagd aan een algemene omschrijving van dit begrip.2 Maar nog los van de vraag hoe de waarde in het economische verkeer moet worden bepaald, komt de vraag op of het begrip waarde in het economische verkeer voor alle wetsbepalingen hetzelfde moet worden uitgelegd. In HR 22 februari 1979, nr. 18 674, BNB 1979/121 heeft de Hoge Raad overwogen dat als de wetgever een term opneemt die ook in andere wetten is opgenomen, er niet zonder meer van moet worden uitgegaan dat deze termen dezelfde betekenis hebben:

De Hoge Raad laat hierbij dus ook meewegen of al dan niet sprake is van een draagkrachtbelasting. Het draagkrachtbeginsel heeft daarmee invloed op de invulling van het begrip ‘waarde in het economische verkeer’ voor de toepassing van een specifieke wetsbepaling.

De staatssecretaris is ook van mening dat waarde in het economische verkeer moet worden uitgelegd binnen de context van de betreffende wetsbepaling:3

De staatssecretaris gaat dus nog verder dan de Hoge Raad. Niet alleen elke wet kan een andere invulling van het begrip waarde in het economische verkeer hebben, ook binnen een wet kan de waarde in het economische verkeer anders worden geïnterpreteerd.

Van Dijck heeft in zijn inaugurele rede ‘Fiscale Waardebegrippen’ betoogd dat het begrip waarde in het economische verkeer niet in alle belastingwetten hetzelfde wordt uitgelegd. Voor iedere belastingwet afzonderlijk zal moeten worden beoordeeld of een eigen – binnen de doelstelling van die wet – passende betekenis kan worden gevonden.4 Hij wijst er tevens op dat kritiekloze overname van waardebegrippen uit aanverwante wetenschappen tot veel verwarring heeft geleid. In reactie hierop is door Antal opgemerkt dat de belastingwetenschap niet slechts autonoom moet zijn ten aanzien van het civiele recht, maar ook ten aanzien van de economie.5

Ook Meussen is van mening dat het begrip niet uniform moet worden uitgelegd. Hij legt dit kernachtig uit en betoogt; ‘Daar waar de econoom tot taak heeft de waarde te verklaren, is het de belastingkunde die de inhoud van een waardebegrip voor een concrete belastingwet bepaalt. Elk waardebegrip dient dan ook te worden getoetst aan het concrete doel van een bepaalde belastingwet. Aan de diverse belastingwetten ligt namelijk geen algemeen waardebegrip ten grondslag.’6Van Mourik pleit daarom voor de introductie van het begrip rechtssfeerwaarde. In dat geval wordt de waarde bepaald met inachtneming van de rechtssfeer waarin het goed zich bevindt. Hierdoor is het mogelijk dat er met betrekking tot één goed in verschillende rechtssferen, verschillende waarden worden gehanteerd. De rechtvaardiging zit hem erin dat elk belastingmiddel en elke rechtssfeer een ander doel nastreeft.7

S.A. Stevens heeft verschillende uitgangspunten voor de waardering op de fiscale openingsbalans geformuleerd.8 Hij is derhalve ook van mening dat moet worden gekeken naar een waardebegrip dat past binnen de context van de fiscale openingsbalans.9

Berkhout en Van der Heijden lijken echter terughoudender te zijn. Berkhout wil de behandeling van het waarde in het economische verkeer begrip in de fiscale context vooropstellen, maar wil voor de invulling van het begrip vooral gebruikmaken van diepgewortelde inzichten uit de taxatieleer en gezaghebbende taxatiestandaarden om het begrip meer inhoud te geven en de fiscalist meer houvast te bieden.10 Voor de invulling van het begrip ‘waarde in het economische verkeer’ hanteren Berkhout en Van der Heijden de definitie van de Hoge Raad uit BNB 1969/63, die betrekking had op de vermogensbelasting en alleen gold voor courante goederen. Ook zij merken echter op dat de schatting van de prijs (WEV/marktwaarde) voor waardering op de fiscale openingsbalans aan de hand van meerdere methoden kan plaatsvinden. Uiteindelijk gaat het huns inziens om het schatten van een prijs (bedrag) waartegen vastgoed zou worden overgedragen (WEV: “verkoopprijs … zou zijn besteed”), ongeacht de gehanteerde methode.11

Mijns inziens is ‘waarde in het economische verkeer’ geen absoluut begrip en is er bij een sfeerovergang van een onderneming ruimte voor een eigen invulling van het begrip waarde in het economische verkeer (rechtssfeerwaarde).12 Dit blijkt enerzijds uit BNB 1978/121 waarin de Hoge Raad heeft overwogen dat als de wetgever een term opneemt die ook in andere wetten is opgenomen er niet zonder meer van moet worden uitgegaan dat deze termen dezelfde betekenis hebben. Maar belangrijker is nog dat de fiscale openingsbalans slechts dient als middel om de totaalwinst te bepalen (het doel). Het gaat om een adequate verdeling van de winst van de onderneming tussen de onbelaste en belaste periode om zo de totaalwinst te kunnen bepalen. Aangezien dit doel dusdanig belangrijk is, dient de waarderingsmethode in overeenstemming te zijn met dit doel. Dit kan door voor de fiscale openingsbalans een aparte rechtssfeerwaarde te gebruiken.