2.3.2 De rechtsverhouding

Indien tussen de ex-werkgever en ex-werknemer een postcontractuele verbintenis bestaat, duurt de vermogensrechtelijke rechtsverhouding tussen deze partijen voort, op grond van welke een van de twee partijen een prestatie verschuldigd is aan een andere partij, die deze van haar te vorderen heeft.1 Hartkamp en Sieburgh2 spreken over de rechtsverhouding als een door het recht erkende en geregelde verhouding – dit ter onderscheid van bijvoorbeeld fatsoensplichten, die buiten het verbintenissenrecht vallen. In de literatuur3 wordt de ‘rechtsverhouding’ ook wel gedefinieerd als een samenstel van tussen rechtssubjecten bestaande, onderling samenhangende rechten en verplichtingen. Bij een ex-werkgever en ex-werknemer is er dus sprake van een postcontractuele rechtsverhouding,4 of zo je wil een postcontractuele ‘rechtsbetrekking’, wat een synoniem begrip is.5 Anderen maken een onderscheid tussen de twee begrippen.6 De rechtsverhouding zou zien op een bepaalde toestand tussen rechtssubjecten op enig moment, de rechtsbetrekking daarentegen zou zien op een relatie waaruit juridische gehoudenheden voortvloeien. Du Perron constateert dat dit onderscheid niet heel zinvol lijkt.7 Als de overeenkomst eindigt, brengt dat immers een einde van de overeenkomst als rechtsverhouding met zich, maar de rechtsbetrekking tussen partijen blijft voortbestaan. In lijn hiermee pleit Schoordijk ervoor het woord ‘post’ weg te denken; in zijn visie blijft het contract als rechtsbetrekking eenvoudigweg voortbestaan ‘ter fine van liquidatie’.8

Ik meen dat op de arbeidsverhouding de definitie die Abas hanteert het beste toepasbaar is, die spreekt over ‘de verhouding tussen ex-contractanten, d.w.z. tussen partijen, die een door hen gesloten overeenkomst ten uitvoer gelegd hebben’.9 Abas maakt daarbij, als ik hem goed begrijp, een onderscheid tussen een postcontractuele verhouding en een postcontractuele rechtsverhouding. Een postcontractuele verhouding zal volgens hem doorgaans slechts feitelijk van aard zijn; hij noemt als voorbeeld de verhouding tussen twee personen die ooit een auto van elkaar kochten. Juridisch komt die verhouding geen betekenis toe. Anders wordt het als er een postcontractuele verplichting is, die bestaat ondanks het feit dat de contractsband tussen de partijen is verbroken. In dat geval is er een postcontractuele rechtsverhouding:

Als je de arbeidsovereenkomst beziet als een verzameling verbintenissen en het einde van die overeenkomst niet leidt tot het einde van alle verbintenissen, wordt de waarde van het einde van de arbeidsovereenkomst relatief. Partijen hebben immers een doorlopende rechtsverhouding. Het einde kenmerkt, kort gezegd, enkel dat de hoofdverplichting van de arbeidsovereenkomst is uitgevoerd en beëindigd: de arbeid.

Als de waarde van het einde van de arbeidsovereenkomst relatief is, verklaart dat ook waarom er ondanks het einde behoefte kan zijn aan ongelijkheidscompensatie en dus aan een arbeids- in plaats van vermogensrechtelijke visie. Die ongelijkheidscompensatie in de rechtsverhouding lijkt mij slechts dan niet meer nodig wanneer postcontractuele verbintenissen pas na het einde van de arbeidsovereenkomst worden aangegaan; dan is sprake van een nieuwe overeenkomst en kan worden teruggevallen op Boek 3 en Boek 6 BW.10 Interessant in dat verband is een al wat ouder arrest van een hof,11 waar tussen partijen ten tijde van de duur van de arbeidsovereenkomst nooit een arbeidsovereenkomst op schrift was gesteld; dat gebeurde pas enkele maanden ná het einde. De vraag was toen of het daarin opgenomen concurrentiebeding werd beheerst door artikel 7:653 BW. Het hof stelt dat artikel 7:653 BW niet ziet op een beding dat wordt aangegaan na het einde van de arbeidsovereenkomst, omdat het dan niet meer kan worden gezien als te zijn aangegaan tussen werkgever en werknemer. De ratio van het hof daarvoor is dat in ‘zodanig geval geen grond – meer – aanwezig is voor de beschermingen die genoemde bepaling de werknemer op grond van diens – door de wetgever als mogelijk veronderstelde – afhankelijkheid van de werkgever, wanneer hij zich een betrekking wil zoeken, toekent’. Anders ligt het volgens het hof als het beding werd aangegaan niet uit vrije wil, maar vanwege een verplichting die haar grond vindt in de arbeidsovereenkomst.12 Doorslaggevend is daarmee of er (nog) sprake is van een afhankelijke relatie.13 Een vergelijkbare redenering hanteert een ander hof, waar het artikel 7:661 BW van toepassing acht op werkzaamheden die door een ex-werknemer na afloop van de arbeidsovereenkomst worden verricht, aangezien deze ‘toezegging is gedaan lopende de arbeidsovereenkomst en daarmee binnen een gezagsverhouding’.14 Een bijzondere regeling van het arbeidsrechtkrijgt daarmee terecht voorrang boven het algemeen vermogensrecht als de verbintenis tijdens de arbeidsovereenkomst is aangegaan, in lijn met de arbeidsrechtelijke visie op de postcontractuele rechtsverhouding.