3.4.5.1 Het dictum van de uitspraak van de bestuursrechter

De leer van de formele rechtskracht houdt zoals gezegd in dat de burgerlijke rechter een besluit voor rechtmatig houdt, indien daartegen een bestuursrechtelijke rechtsgang openstond en deze niet of niet met succes is gebruikt. Een spiegelbeeldige regel vindt toepassing indien de burger de bestuursrechtelijke procedure wél met succes heeft doorlopen. Indien het instellen van beroep ertoe heeft geleid dat het bestreden besluit daadwerkelijk is vernietigd door de bestuursrechter wegens strijd met het geschreven of ongeschreven recht, is de burgerlijke rechter gebonden aan dit onrechtmatigheidsoordeel van de bestuursrechter. De uitspraak van de bestuursrechter op het vernietigingsberoep heeft in zoverre ‘bindende kracht voor de burgerlijke rechter in een later geding tussen partijen’, zoals de Hoge Raad heeft geoordeeld in het arrest Van Gog/Nederweert.1 Dit betekent dat de burgerlijke rechter zich geen zelfstandig oordeel meer vormt over het besluit (dat oordeel is immers al gegeven door de bestuursrechter), maar het oordeel van de bestuursrechter overneemt.2 De regel dat de burgerlijke rechter op dit punt aansluiting zoekt bij de uitspraak van de bestuursrechter wordt wel aangeduid als de ‘omgekeerde formele rechtskracht’ of de ‘oneigenlijke formele rechtskracht’.3 De achtergrond van deze regel is gelegen in het gezag van gewijsde dat toekomt aan de uitspraak van de bestuursrechter. De burgerlijke rechter geeft de inhoudelijke aansluiting bij die uitspraak vorm door de regel te hanteren dat de onrechtmatigheid van een besluit – in de zin van artikel 6:162 lid 2 BW – vaststaat met de vernietiging van dat besluit door de bestuursrechter.4 Deze regel heeft het voordeel dat in de schadevergoedingsprocedure niet (opnieuw) behoeft te worden gediscussieerd over de (on)rechtmatigheid van een besluit,5 en dient daarnaast de hiervoor gereleveerde specialiteits- en concordantiegedachten.

De leren van de eigenlijke en van de oneigenlijke formele rechtskracht houden dus de twee zijden van dezelfde medaille in. De formele rechtskracht van een besluit strekt zich – behoudens het geval waarin sprake is van inlichtingen met een zelfstandig karakter ten opzichte van het besluit (paragraaf 3.4.2-3.4.4) – uit over de wijze van totstandkoming van een besluit. Men zou zich dan ook kunnen afvragen of de oneigenlijke formele rechtskracht insluit dat ook de procedure tot voorbereiding van besluit voor onrechtmatig moet worden gehouden, of dat onderdelen van die procedure zoals informatieverstrekking als onrechtmatig worden aangemerkt. De Hoge Raad heeft deze vraag – terecht – ontkennend beantwoord in het arrest Noord-Brabant/Janse.6 Uit dit arrest blijkt dat de onrechtmatigheid (en toerekenbaarheid) van handelingen die een bestuursorgaan in het kader van een voorbereidingsprocedure heeft verricht, in beginsel zelfstandig dienen te worden beoordeeld door de burgerlijke rechter. De burgerlijke rechter zal daarbij, uiteraard indien en voor zover partijen daarop een beroep hebben gedaan, de uitspraak van de bestuursrechter over het besluit waartoe de voorbereidingsprocedure heeft geleid, in zijn overwegingen dienen te betrekken en daarbij in het bijzonder aandacht dienen te besteden aan in die uitspraak gegeven oordelen die van betekenis zijn voor de beoordeling van de onrechtmatigheid – en de toerekenbaarheid aan het bestuursorgaan – van handelingen die deel uitmaken van de voorbereidingsprocedure.7

Voor het verstrekken van onjuiste of onvolledige inlichtingen in het kader van een voorbereidingsprocedure betekent dit dat de onrechtmatigheid daarvan niet vaststaat met de vernietiging van het besluit waarvoor de fundering (mede) is gelegd met die inlichtingen, ongeacht of de inhoud van dat besluit in lijn lag met de inlichtingen of daarmee zelfs overeenstemt. De schadevergoedingsrechter moet zelfstandig oordelen over de onrechtmatigheid. Dit betekent echter niet dat hij het oordeel van zijn bestuursrechtelijke collega onbesproken kan laten bij de beoordeling van een vordering uit onrechtmatige informatieverstrekking (zie paragraaf 3.4.5.3).