X.2.1 De vernietiging van het jaarrekeningbesluit in de jaarrekeningprocedure

Kenmerkend aan corporate litigation is dat zij procedures van eigen aard kent. De enquêteprocedure, de geschillenregeling en de uitkoopprocedure zijn voorbeelden van bijzondere wegen waarlangs conflicten rondom de rechtspersoon worden beslecht. Voor elk van deze rechtsgangen wijst de wet een bevoegde rechter aan, niet zelden een gespecialiseerde rechter met bijzondere bevoegdheden. Zo kan de Ondernemingskamer een rechtspersoon in distress de juiste weg wijzen door het treffen van (onmiddellijke) voorzieningen.

Ook de jaarrekeningprocedure, vervat in art. 2:447-455 BW, is zo een bijzondere rechtsgang. Deze weinig gangbare procedure1 biedt een belanghebbende de mogelijkheid een jaarrekening, bestuursverslag of bijbehorende gegevens ter toetsing voor te leggen aan de Ondernemingskamer. De procedure strekt ertoe deze stukken in te richten conform de wettelijke normen (zie nader § 3.1). Waar de stukken niet voldoen, beveelt de Ondernemingskamer de herinrichting. Daarbij geeft de Ondernemingskamer ‘nauwkeurige aanwijzingen’, waarna het aan de rechtspersoon is de stukken dienovereenkomstig op te maken en de jaarrekening (opnieuw) vast te stellen (art. 2:451 lid 1 en 2 BW).

Art. 2:451 lid 4 BW regelt de gevolgen van een bevel tot herinrichting voor het jaarrekeningbesluit. Volgens die bepaling kan de Ondernemingskamer het besluit tot vaststelling van de litigieuze jaarrekening vernietigen.2 Opvallend is de ruimte die de wetgever de Ondernemingskamer laat. Waar een bevel tot 2006 per definitie tot vernietiging van het jaarrekeningbesluit leidde,3 kan de Ondernemingskamer thans de vernietiging achterwege laten indien het gegeven bevel geen ingrijpende consequenties heeft voor de jaarrekening als geheel of indien ‘overige omstandigheden’ daartoe aanleiding geven.4 In de praktijk lijkt de Ondernemingskamer, als zij een bevel geeft, in ongeveer de helft van de gevallen te vernietigen.5

Uit de vanaf 2015 genomen vernietigende beschikkingen blijkt niet altijd van terughoudendheid.6 Hoewel de vernietiging gezien de wettekst een ambtshalve bevoegdheid betreft die zij naar eigen discretie uitoefent, komt de Ondernemingskamer tot een vernietiging nadat de verzoeker daartoe uitdrukkelijk had verzocht. Sterker, in de bedoelde beschikkingen lijkt de Ondernemingskamer de vernietiging van het jaarrekeningbesluit te maken tot de kern van de procedure. Een motivering om te vernietigen ontbreekt. Een en ander strookt mijns inziens niet met de opbouw van art. 2:451 BW, dat het bevel tot herinrichting centraal stelt en de vernietiging slechts voorziet bij wijze van accessoire bevoegdheid.7 Maar recentelijk lijkt de Ondernemingskamer op dit punt haar leven te hebben gebeterd. In de GGN Brabant-beschikking motiveert zij de vernietiging van het aangevallen jaarrekeningbesluit uitdrukkelijk, door te stellen dat de gebreken in de jaarrekening een ‘aanzienlijk gebrek aan inzicht’ opleveren en dus voldoende zijn om tot vernietiging van het jaarrekeningbesluit te geraken.8 Aan de andere kant bevat de Steinhoff-beschikking geen motivering. De betwiste jaarrekening in die zaak was echter evengoed gebrekkig en reden om tot vernietiging over te gaan, al was die niet verzocht.9 Wat hiervan ook zij, feit blijft dat de verzoeker in een jaarrekeningprocedure maar moet afwachten of de Ondernemingskamer het jaarrekeningbesluit vernietigt. De Ondernemingskamer beschikt gezien art. 2:451 lid 4 BW immers van ambtswege en naar believen.