II.1 Indult en indulgentie

Jane Sayers bestudeerde indulten uit de periode van paus Honorius III (1216- 1227). De indulten, die toen door de paus in briefvorm werden gegeven uit welwillendheid of buitengewone vriendelijkheid, waren zowel onderworpen aan bepaalde inhoudelijke regels alsook aan een bepaalde vorm. De pauselijke administratie kreeg meer en meer te maken met indulten als gratiebrieven en zo veranderde ook de vorm.1 Pauselijke brieven van justitie werden in het canonieke recht soms vergeleken met contracten van strikt recht, terwijl brieven van gratie2 werden vergeleken met contracten van ‘bona fides’. Dit laatste was het geval, zolang een derde persoon geen nadeel ondervond van de verkregen gratie. Zoniet, konden ook brieven van gratie vergeleken worden met contracten van strikt recht.3

Een gratiebrief (gratiosum rescriptum) werd door de paus soms gegeven uit eigen beweging ‘motus proprius’, uit vrije wil ‘libera voluntas’ of uit spirituele vrijgevigheid ‘liberalitas ex debito pastoralis officii’. Een indult kon ook gegeven worden, omdat iemand ernaar gevraagd had (precibus inductus). Bij een aanvrage (ad instantiam) moest de grond van de vraag in de pauselijke Kanselarij4 op de waarheid gecontroleerd worden: ‘si preces veritate nitantur’.5 Aanvragen werden dan gecontroleerd om te zien of ze vrij waren van ‘subreptio’6 en/of ‘obreptio’7. Bij ‘subreptio’, ook ‘reticentia veri’ genoemd, werd een deel van de waarheid verzwegen. Iemand had een beneficie, vermeldde dat niet in de aanvrage (impetratio*), maar hij vroeg er nog één bij. Bij ‘obreptio’, ook ‘expressio falsi’ genoemd, loog men in zijn aanvrage.

Het grote onderscheid tussen de gratiebrieven bestond erin dat naar het canonieke recht de goede gratiebrief met een ‘beneficium’ werd vergeleken en de aangevraagde gunst ambitie veronderstelde. Daardoor kwam men in aanraking met een belangrijke regel uit ‘De regulis iuris’ van het Liber Sextus, namelijk nr. 15: ‘Odia restringi et favores convenit ampliari’. Op basis van deze regel moest men haat en ambitie vermijden en gunsten en weldaden bevorderen, terwijl de rechter daar rekening mee moest houden bij de interpretatie.8 Strikt genomen was een indult een eenzijdige beslissing van de paus en dus helemaal geen contract, want de vorst moest een verzoek indienen. Uit de toekenning van het indult bleek echter dat de paus aan een aantal voorwaarden dacht bij het nemen van zijn beslissing. Zo werd van de vorst verwacht dat hij de Kerk van Rome steeds trouw zou zijn. De vorst moest ook zijn ‘consensus’ aan de paus meedelen, maar in het Decretum was voorzien dat een consensus waardeloos was, zo niet ‘canoniek’.9 Tussen de lijnen door werd ook verwacht dat hij de paus zou ondersteunen bij de bescherming van zijn temporele belangen en wie was daartoe in de christenheid beter in staat dan de jonge Karel, die naar ieders verwachting de wereld zou beheersen?

Het was mogelijk dat het indult werd herroepen: ‘revocatio indulti’, maar met betrekking tot Karel V zijn daarover geen gegevens bekend. Een indult kon ook opnieuw van kracht worden en dan spreken we van een ‘revalidatio indulti’.10 Wanneer dat meer dan eens gebeurde, kon men zelfs van een ‘quasi possessio’ spreken en daarvoor waren de pausen beducht, want dan gaven zij een deel van hun collatierecht of hun recht om kerkelijke beneficies te verlenen uit handen. Met het oog op de tijd kon een indult ook onderhevig zijn aan het levenseinde van de paus. Wat gebeurde er, wanneer de paus een indult had toegestaan en hij overleed, voordat de kanselarij de documenten had afgewerkt? Soortgelijk indult werd niet herroepen en zeker niet, wanneer de uitvoerders al bekend waren.11

De studie van de diplomatiek is in die zin bijzonder geïnteresseerd gebleven in alle documenten, die door de Apostolische Kanselarij werden geproduceerd, omdat daarvan heel wat rechten afhingen, die eerst in de ‘Audientia litterarum contradictarum’ werden behandeld. Uit formulierboeken blijkt dat de Apostolische Stoel zich schrap moest stellen tegen misbruiken gepleegd tegen indulten van privileges (contra indulta privilegiorum sedis apostolice). Vijftien verschillende formulieren stonden ter beschikking om kerkelijke instanties op andere gedachten te brengen.12 In een verder stadium zal de Audientia door de ‘Rota Romana’ worden overgenomen en zullen de Kanselarijregels vaak bepalend zijn.

In de index van het ‘Dictionarium iuris tam civilis quam canonici’ van Albericus de Rosate († 1360) is slechts één lijn voorzien voor het woord ‘indultum’, terwijl aan het woord ‘indulgentia’ meer dan één zijde van een folio is besteed.13 Bij ‘indultum’ wordt verwezen naar het Liber Sextus: ‘Indultum a iure beneficium non est alicui auferendum’, wat betekent dat een kerkelijk beneficie, dat rechtens is toegestaan, niet aan iemand mag afgenomen worden.14 In deze regel, onder Bonifacius VIII opgesteld op het einde van de dertiende eeuw, is het woord ‘indultum’ werkwoordelijk gebruikt. Ondertussen herhalen we dat de door ons gehanteerde betekenis van het indult* pas in de vijftiende eeuw opduikt en in de huidige literatuur vrijwel onbekend is.15

We vervolgen daarom de evolutie vóór de Reformatie, want ondertussen zijn naar vorm en inhoud heel wat veranderingen opgetreden. Uit een studie naar kanselarijgebruiken uit de periode van Calixtus III (1455-1458) verschijnen betekenissen van het indult, die wijzen op een ruimere interpretatie door de paus. Een indult om een moratorium te verkrijgen tegen schuldeisers; een ander om een draagbaar altaar te mogen meevoeren op reis; een indult om de getijden op te zeggen;16 nog een ander om volledige vergiffenis; de toestemming om melk en kaas te mogen gebruiken in vastenperiodes en een indult om een biechtvader te mogen kiezen.17 In principe zijn er onder Calixtus III ook al indulten van het onder zijn voorganger Nicolaas V ontstane type (zij staan in deze studie centraal), maar deze ontsnapten meestal aan de aandacht van de onderzoekers, vooral indien hun auteurs die indulten in het land van hun nationaliteit niet ontmoetten. In vergelijking met andere territoria in Europa was het namelijk uitzonderlijk dat de Nederlanden zovele indulten kregen, zodat men zich daar nog minder bewust is van het bestaan van een indultenlaag.

Men had kunnen verwachten dat de auditores18 van de Rota Romana19 een degelijk inzicht zouden brengen in het indult, verleend aan hertogen en vorsten zonder koninkrijk. Ongetwijfeld behoorden beneficiezaken tot de belangrijkste proceszaken, maar in de geschiedenis van de Rota Romana komt dit indult niet voor.20 Dit is ook niet het geval in de ‘Decisiones Antiquiores’, de ‘Decisiones Antiquae’ en de ‘Decisiones Novae’.21 Het feit dat het Apostolische Paleis en de Romeinse Curie niet optraden in aangelegenheden van het indult was door Leo X vooropgesteld vanaf de bul ‘Fervor pure devotionis’.

Tewes van zijn kant, die in de tijd vlak vóór de Reformatie onderzoek verricht, breidt de al vermelde lijst met indulten uit de tijd van Calixtus III nog uit, geeft al een typologie dankzij een grondig onderzoek in de Vaticaanse archieven en brengt statistisch materiaal in het debat met onderbouwde organigrammen. Hij weet er al belangrijke conclusies aan te verbinden. Hij doorziet het systeem van de indulten beter dan zijn voorgangers en biedt de ideale voorbereiding op onze studie, omdat hij ophoudt waar wij beginnen.22 Uit de studie van Tewes blijkt dat de vroegmoderne Staat meer kerkelijke ambten wist te bemachtigen, omdat vorstelijke vertrouwenspersonen met de pauselijke Kanselarij betere afspraken maakten. Frankrijk en Spanje ontwikkelden een veel dynamischer do ut des-systeem met de paus dan het Heilige Roomse Rijk. Dit systeem was van belang voor gratiebrieven, maar ook voor de kerkpolitiek.23 Tewes signaleert verder dat de Spaanse koningen erin slaagden om hun kandidaten en ook buitenlanders te laten voorzien met strategisch belangrijke en economisch gewichtige beneficies; dat ze verder de controle bewaarden over hun militair en economisch fundamentele bronnen van kerkelijke inkomsten en dat ze het geld van prebenden binnenlands konden houden.24

Op het vlak van de politieke overeenkomsten signaleert dezelfde auteur dat de alliantie van de Medici met Frankrijk, die al sinds de vijftiende eeuw als onverbrekelijk gold, ‘aus reinem Pragmatismus’ overging in de geheime overeenkomst van 8 mei 1521 met de Habsburgers,25 waardoor de polarisatie in Europa groeide en het systeem van de staten gestimuleerd werd.26 Op 29 mei 1521 volgde nog een geheim verdrag tussen Leo X en Karel V met het oog op Ferrara, Parma en Piacenza.27 Uiteindelijk won Frankrijk op termijn het pleit, want na de verkeerde keuzes van de volgende Medici-paus Clemens VII -men denke aan het verbond van Cognac en aan het Sacco di Romazou Maria de Medici als Franse koningin terugkeren, toen het met de Nederlanden minder goed gesteld was.28

Ondertussen stelden de indulten niet een actualiteit van eerste rang voor. Het onderwerp werd in de Kerk eerder verzwegen dan openbaar in het licht gesteld. In Europa was het indult slechts van staatsbelang, wanneer het land geen concordaat had met de H. Stoel: dus waren er grote verschillen naargelang het desbetreffende land. Was het indult beter bekend in de geleerde wereld? Hoewel Nicolaas Milis of Milius niet een tijdgenoot was, werd zijn werk in de zestiende eeuw nog heruitgegeven. In zijn ‘Repertorium aureum’ gaf deze vroegere auditor Rotae een incunabel uit, dat in 1522 herdrukt werd.29 Er was goede informatie over ‘beneficium’, maar het woord ‘indultum’ ontbrak er. Het ‘Repertorium iuris’ van Giovanni Bertachini (1448-1500) omvatte in 1539 vier delen.30 Net zoals Milis kan deze advocaat van het Consistorie een uitstekende jurist genoemd worden. Hij gaf zeer interessante informatie over het ‘beneficium’, maar niets wat ermee te vergelijken is voor het ‘indultum’. Het werk van de apostolisch protonotaris Augustinus Barbosa biedt hetzelfde patroon: niets over het ‘indultum’, maar informatie over ‘indulgentia’.31 Naar aanleiding van een verklaring van de term ‘indultum’ in een latere periode, zoals bij Barnabé Brisson,32 Johann Kahl, alias Calvinus33 of bij Sebastian Almers,34 rijst de vraag of deze juristen ooit een indult hebben gezien en gelezen. Raadplegen we een woordenboek van een theoloog, dan blijkt dat ook Jan Polman ons niet kan helpen.35 Slechts weinige leken grepen de kans om zich diepgaand met apostolische indulten voor wereldlijke heersers bezig te houden.

Het feit dat auteurs van katholieke zijde zich over indulten uitspraken, kwam zelden voor. Zo signaleren we kardinaal Lorenzo Campegio, die in 1522 over de verdorven staat van de Kerk schreef. Hij was van oordeel dat de kerkelijke waardigheden en bestuursfuncties ten dienste moesten staan van de mensen en niet omgekeerd. Dat gold zowel voor gratierecht, voor justitie als voor beleidsfuncties. Daarvoor moesten alleen de besten, de meest ijverigen, de trouwe en geschikte kandidaten kansen krijgen; dus meritocratie in plaats van vriendjespolitiek en corruptie. Door het misbruik in de tijd en door menselijke arrogantie had de Kerk aan koningen en christelijke vorsten concessies gedaan, indulten geschonken, concordaten en conventies gemaakt. In de grond van de zaak stonden eerbaarheid en een vrome houding zowel bij de ontvanger als bij de schenker voorop. Nu bevonden de rechten van het spirituele en van de kerken zich voor het grootste deel buiten de invloed van de paus en de Apostolische Stoel. Wereldlijke vorsten hadden geen enkel respect en maakten geen enkel onderscheid tussen mensen en kerken en beneficies. Arbitrair vergaven ze aan om het even wie de beneficies en de pausen werden gedwongen om de wil van de vorsten te volgen.36

In dezelfde periode heeft ook Cornelius Aurelius zich in de Nederlanden kritisch uitgelaten over de Kerk, maar bij hem geen woord over het hier bedoelde indult. In zijn ‘Apocalypsis et visio mirabilis’ werd een dialoog opgevoerd tussen Apollo en Aurelius, waarbij vooral Apollo de voorbeelden van het onbehoorlijk gedrag moest meedelen. De nieuwe paus, Adriaan VI, moest deze misbruiken bestrijden.37 Vanuit het standpunt van de kardinalen vernemen we in 1530 hun reactie op enkele bezwaren, die er leefden in het Heilige Roomse Rijk. Volgens één artikel zouden de pausen zich gemengd hebben in vele profane zaken en daarbij dispensaties en absoluties hebben uitgesproken. Men verzette zich tegen de indulten en privileges, door de paus en zijn voorgangers gegeven, waarbij men inging tegen het recht en de gebruiken van het Rijk.38 De aanvallen op indulten bleven zeer algemeen en kritiek op de verschillende soorten indult bleef uit. Men had kunnen verwachten dat de hervormers zouden fulmineren tegen de indulten, maar hun pijlen richtten zich tegen misbruiken, die de financiële basis van het gelovige volk raakten. Met indulten kwam het gelovige volk slechts onrechtstreeks in aanraking. Daarom is het niet te verwonderen dat indulten niet het mikpunt werden van hevige aanvallen. Het gelovige volk voelde de misbruiken van de bedienaars, die dankzij een indult tot een geestelijke functie of waardigheid waren doorgedrongen, zonder dat het besefte in welke van de verschillende graden naar het priesterlijke ambt iets fout was gegaan.

Maken we een kleine stap in het verleden, dan verdient de mening van Dionysius de Kartuizer een speciale vermelding. Afkomstig uit Haspengouw39 werd hij in Zwolle ingeleid in de Moderne Devotie. Hij leefde onder de Bourgondiërs, toen er pauselijke concessies bestonden, die geleken op indulten zoals vorstelijke ‘benoemingindulten’. De volgende citaten komen echter uit werk, dat werd herdrukt in 1533 en 1559. In een brief aan de christene vorsten liet hij Christus weeklagen over prelaten en christene vorsten: ‘Maar nu is bijna alles totaal omgekeerd. Pastoren zijn in wolven veranderd. Prelaten zijn arrogant geworden. Vorsten verwoesten, de keizer moordt, koningen voelen zich niet gebonden aan de wet en heren zijn tyrannen geworden. Wie in gezag aan de top staat, maakt zich het meest schuldig door alle vormen van onrecht.’40 ‘Maar’, zo ging hij verder, ‘ik zeg dat niet over alle prelaten en vorsten. Velen zijn daar bedroefd over, willen zich inzetten en zijn bereid om iets te doen. Maar deze laatsten zijn zo gering in aantal, dat zij in vergelijking met de anderen bijna opgaan in het niets.’

Met deze achtergrondinformatie blijft het vreemd dat niet minder dan vier indulten werden toegestaan door paus Leo X aan Karel, aartshertog van Oostenrijk. Het is al uitzonderlijk dat een paus op dezelfde dag vier indulten toestond. Hoe is dit mogelijk geworden? Voor een vorst, die van alle zijden omgeven was met voogden en juridische adviseurs? Wie bereidden de verzoekschriften voor? In dit verhaal zal de ‘indulgentia’ – hoe belangrijk ook – noodgedwongen een bijrol vervullen. Bij een ‘indultum apostolicum’ gaf de paus, want alleen hij had de macht om ‘pauselijke indulten’ te geven. Bovendien moest de paus naast dat gezag een aantoonbare reden hebben om zulk een indult toe te staan.

Ongetwijfeld was de controle op de verantwoording van vorst en paus voor verbetering vatbaar. Internationale scheidsrechters en supra-nationale organisaties zouden nog lang op zich laten wachten. Met de neergang van het keizerlijk gezag in de late Middeleeuwen was het gevaar verminderd dat de klassieke ‘duo luminaria’, paus en keizer, het op een akkoord gooiden, maar deze relatie was onder keizer Karel snel voor verandering vatbaar. Was Karel in 1515 nog maar een meerderjarige knaap, die nog leenhulde moest bewijzen aan de Franse koning, dan bleek hij op vijfentwintigjarige leeftijd na de slag van Pavia een wereldheerser, die in Europa zijn gelijke niet meer had en die de Franse koning, zijn leenheer, gevankelijk meenam naar Madrid en zijn persoonlijke leenhulde in het verdrag van Madrid liet uitschakelen. Paus Clemens VII kon hem wel verwensen, maar hij kon hem niet voorbijgaan. Deze verandering in de machtsverhoudingen bracht ook wijzigingen mee in het verkrijgen van indulten. Aangezien de paus doorgaans een in de tijd beperkt pontificaat doormaakte, zien we in de bestudeerde periode acht pausen verschijnen.41 Daar waar de duur van hun pontificaat liep van bijna één tot vijftien jaar, zien we dat Karel V alleen een regering van veertig jaren overbrugde en dat hij samen met zijn zoon bijna een eeuw in bestuur overspande. In die zin had de vorst met de krachtigste wereldlijke arm op bepaalde momenten een licht voordeel aan de onderhandelingstafel.

Tussen het spirituele en het temporele gezag had zich een do ut dessysteem ontwikkeld. Deze relatie werd op scherp gezet door de opkomende Reformatie en door de blijvende vijandigheid onder de christelijke vorsten, waardoor zelfs de Turk,42 de vijand van de christenheid, werd opgeroepen om zich te mengen in het debat en om de tweedracht onder de christenen op de spits te drijven. Beriepen de pausen zich officieel op hun neutraliteit in het conflict tussen de vorsten, dan konden de vorsten zich in de loop van de Middeleeuwen zoveel veroorloven in de geestelijke sfeer en deden zich zulke spanningen voor, dat een nieuw religieus conflict, c.q. een investituurstrijd niet onwaarschijnlijk werd.

Onderzoeken we de tijdgenoten van Filips II, dan biedt de progressie in de tijd een verhelderend inzicht in de evolutie van het indult. Daar plaatste Gregorius XIII de regel ‘causa cessante cessat effectus’ centraal,43 wat impliceerde dat er een wederzijdse afhankelijkheid van prestaties in het spel was. Hij gaf wel een indult, maar niet naar de wens van Filips II, want na het Concilie van Trente reageerden de pausen alerter op de hen gestelde vragen volgens de Conciliedecreten. Van zijn kant was Filips II bereid om de Conciliedecreten toe te passen, mits er respect was voor zijn koninklijke rechten, in dit geval zijn patronaatsrechten.

Aangezien de crisis in het christendom, de wederzijdse verhoudingen tussen paus en keizer, tussen Kerk en Staat en ook de verhoudingen met de maatschappij in snel tempo wijzigden, kwam het indult, dat bestemd was voor katholieke vorsten zonder concordaat, op termijn onder druk en verdween later definitief. Of politiek bewuste tijdgenoten, zoals de leden van de Staten-Generaal en van de Provinciale Staten, veel over indulten wisten, is onwaarschijnlijk. In elk geval maakten ze er geen misbaar over. In de literatuur van die periode gold strenge censuur als een ijzeren grondregel om ketterij en schisma op afstand te houden. Eén enkele passage over het indult van Tunis in een gepubliceerd werk geeft aan dat een intellectueel publiek op de hoogte was van indulten.44 Met indulten en met commentaar erop belandde men snel in de sfeer van majesteitsschennis.

Men kon het indult zien als een gratie of privilege45 of als een bijzonder recht. In de Apostolische Kanselarij waren ‘gratie’ en ‘justitie’ gebruikelijke termen. Bij de verlening van deze voordelen werden veel verschillende termen gebruikt. Zelfs de tijdgenoot ergerde zich aan deze chaos. Een indult was een vorm van ‘gratia’, maar indulten werden ook ‘privilegium’, ‘beneplacitum’ en ‘concessio’ genoemd. Verder werden de woorden ‘facultas’ en ‘licentia’ gebruikt. Er waren ook verbindingen met ‘dispensatio’ en ‘pactum’, want de hemel van het recht hing vol met privileges.46

Op het verzoekschrift van aartshertog Karel van Oostenrijk volgde een beslissing, ingegeven door de wil van de paus. Deze wil kon sterk beïnvloed zijn door de middeleeuwse interpretatie van de verzoekschriften die de Romeinse keizer mochten aangeboden worden. In de constitutie ‘Rescripta’ zag men het beginpunt om de bevoegdheid van paus en keizer te bespreken, om nieuwe wetten op te stellen en om er in individuele gevallen van af te wijken.47 Men kan een indult dus zien als een soort beschikking in de zin van een door de paus genomen besluit op een ingediend verzoekschrift. Van zijn kant had de vorst een aanvrage (petitio, supplica) gestuurd naar de paus en deze met redenen omkleed.48 Op grond van de beoordeling door de pauselijke medewerkers kon aan de vorst een indult worden toegestaan (fiat ut petitur), maar deze concessie werd in de tijd en naar de omstandigheden verschillend benaderd en moest uiteindelijk een datum krijgen. Deze datum, door de datarius bekrachtigd, was het sluitstuk van het document en namelijk in de procesvoering van kapitaal belang.49 De vier indulten van 1515 kregen hun datum van 5 juli van Silvio Passerini, bisschop van Cortona. Deze datarius was opgegroeid aan het Hof van Lorenzo de’ Medici en was er ‘familiaris antiquus’.50 Toen de zoon van Lorenzo, Giovanni, paus Leo X werd, werd Silvio zijn eerste datarius. Hij nam zijn intrek in de nieuwe Kanselarij (Palazzo della Cancelleria, 1487-1511), gebouwd door kardinaal Riario. Op 1 juli 1517 werd hij kardinaal bij de grootste creatie van nieuwe kardinalen sinds de H. Petrus. Vier jaar lang had hij aan de top van de verlening van beneficies, officies en privileges gestaan.51

De beste garantie voor de echtheid van een indult bestond erin dat de paus ook zei: ‘indulgemus’ in de zin van ‘concedimus = wij staan toe’ en dat de paus in de tekst vroeg dat het door hem toegestane ‘indultum’ werd geeerbiedigd.52 Kerkelijke beneficies, patronaatsrecht (zowel het kerkelijke als dat van leken) en indulten vormden uitingen van een pauselijke politiek, die het middeleeuwse denken en beleid bij de verlening van christelijke diensten sterk had bepaald. Indulten waren de laatste loten aan de stam van het verleningsrecht van kerkelijke beneficies. Indulten maakten het mogelijk dat vorsten belangrijke delen van de verlening van beneficies vanwege de paus toegeschoven kregen. Indulten verkeerden dan ook vaak in de sfeer van compromissen, waarbij het temporele en het spirituele elkaar op het randje kruisten: do ut des.53

Martín de Azpilcueta was van oordeel dat indulten vaak werden gegeven als beloning voor een huidige, een verleden of een toekomstige gunst. In navolging van Andreas Siculus, Aretius en Felinus Sandeus voegde hij eraan toe dat er een grondige reden moest zijn om indulten te herroepen, eens ze waren toegestaan.54 Uit de context blijkt dat deze beroemde jurist uit Navarra niet sprak over de specifieke indulten van dit werk, maar meer in het algemeen over bepaalde gunstverleningen. Indien kerkelijke beneficies centraal stonden bij de verlening van indulten, gelijk hiervoor aangenomen, dan gold sinds Henricus de Segusio †1271, ook Hostiensis genaamd, als algemene regel dat een leek volgens het ‘ius commune’ niets van doen had met het patronaatsrecht.55 Enkel en alleen uit zuivere gunst en met dispensatie van regelgeving uit het canonieke recht stond de paus aan een leek patronaatsrecht toe. In de praktijk had men zich in de loop der Middeleeuwen niet zo gestoord aan deze principes, maar de Rota Romana bleef in de eerste werken der boekdrukkunst naar deze oude regeling verwijzen.56

Eigentijdse canonisten, zoals de Leuvense hoogleraar Johannes Wamesius, dachten bij een indult in de eerste plaats aan een privilege, door de paus aan de vorst geschonken. Hieronymus Gonzalez van zijn kant merkte een duidelijk verschil op tussen een privilege en een indult. Hij schroomde niet om ‘indultum seu indulgentia’ een wet of een persoonlijke concessie te noemen en verwees nog naar de vijf bepalingen van de indulgentie.57 Een privilege gaf aan wie geen ordinarius was en wie in andere gevallen niets kon verlenen de mogelijkheid om te beschikken over een beneficie en om het te verlenen. Anderzijds gaf het de mogelijkheid aan gewone collatoren, die hun handen gebonden wisten door de pauselijke reservaties.

Volgens Gonzalez was een privilege een nieuwe en speciale concessie, die indruiste tegen de regels van het ‘ius commune’ van het canonieke recht. Een indult echter was het verwijderen van een obstakel. Door een indult werd niets nieuws toegestaan, maar alleen een hinderpaal en een obstakel weggehaald.58 Zo sloot hij aan bij de stelling van Guillermo Cassador (1477- 1527), aan wie ook Anastasius Germonius deze zienswijze toeschreef. Met de privileges betreden we een oeverloos terrein, omdat er privileges waren in alle vormen en maten.59 Zeer zorgvuldig en precies was de tijdgenoot trouwens niet in de bepaling en omschrijving van het indult.60 Later, bij de besprekingen voor het Concilie van Trente, zullen vele kerkvaders zich zonder omwegen uitlaten zowel voor als tegen de privileges en het benoemingrecht van de vorsten. Daaronder waren ook de indulten begrepen. In 1550 sloot Julius III zich daarbij aan.61

Als kerkvader was François Lambert, de bisschop van Nizza, van mening dat benoemingsprivileges, door de pausen aan vorsten toegestaan, niet zonder reden waren gegeven. Indien de vorsten zich hielden aan de vele voorwaarden, waaronder die privileges waren gegeven, dan zou de kerk geen schade ondervinden. ‘Indien de koningin (Catherine de Médicis) of een minderjarige koning (Charles IX) iemand benoemt, als die maar geschikt is, dan zal er niets aan de hand zijn.’62 Eustache de Bellay, bisschop van Parijs, van zijn kant dacht dat vorsten deze benoemingen verkregen hadden op basis van privileges, dus tegen het recht. Het goddelijk recht bleef altijd van kracht; dus moesten de keizers en de koningen wijken en moesten hun privileges worden ontnomen.63

De duur, besloten in het antwoord van de paus, kenschetste het indult als een beschikking met tijdelijk karakter. Het hernieuwbaar indult zou slechts korte tijd gelden, ten hoogste tijdens het leven van de vorst. In die zin kon men het indult in publiekrechtelijke zin wel een tijdelijke wet noemen.64 Vanuit het pauselijk standpunt was het nooit een wet met eeuwigheidswaarde. Wel bleef de materie, waarover moest geoordeeld worden een ‘ius annexum spirituali’, maar in welke mate werd dit nog zo ervaren in een periode van normvervaging? Was de slavernij (servitus) van de Kerk alleen maar gestegen?

Het apostolische indult was een gewone positieve beschikking, die niets van doen had met een ‘lex divina positiva’. De paus werd gevraagd om zich uit te spreken over de gevolgen van de introductie van het ‘indultum’, niet over een zaak van geloof. Anders geformuleerd nam de paus een beslissing in een vraag om een uitgebreide vergunning van het gratierecht. Vroegere juristen- pausen hadden zich gebogen over een systeem, dat een oplossing moest brengen voor de verdeling van het ambt (officium en beneficium) in de Kerk. Voor het indult kwam nu het antwoord op de vraag of dat systeem mocht uitgebreid worden voor katholieke vorsten en in welke zin. In deze crisisomstandigheden van het geloof konden katholieke vorsten wel steun in de rug gebruiken, maar was de zielzorg als kunst der kunsten daarmee gediend?

Het apostolische indult was dus kerkelijke regelgeving met het oog op het goede bestuur van de Kerk en met het oog op het geestelijk heil van de gelovigen. Om dit doel te verwezenlijken werd met de vorst een regeling getroffen, waardoor hij belangrijke voorstellen (ius praesentandi) mocht doen. Hiermee werd een duidelijke lijn getrokken tussen voorstel en verkiezing. Deze laatste verwees naar het goddelijke recht en naar teksten uit het evangelie volgens Johannes.65 Hiermee nam men afstand van bepalingen uit het Decretum, waarin ook het volk mocht stemmen.66 Aan de weldra ‘katholieke’ Spaanse vorst Karel, nu in zijn hoedanigheid van meervoudig landsheer in de Nederlanden, werden belangrijke bepalingen toegekend buiten het ‘ius commune’ van het canonieke recht.

Binnen het vorstelijk recht in de Nederlanden was het indult een pauselijke vergunning, die geldend recht werd binnen de verhouding van Kerk en Staat, zolang de vorst leefde. Hierdoor kon de vorst voortaan van zijn voorstellingsrecht gebruik maken en waren de desbetreffende geestelijke instellingen verplicht om zich aan deze voorstelling en de daarbij horende procedure aan te passen. Gold deze pauselijke beschikking dan als wet van de vorst en welke publicatie was noodzakelijk?67 Een indult was voor de paus een beschikking met het oog op de algemene toepassing van een door de vorst gewilde verordening met beperkte strekking. Deze verordening had in eerste instantie betrekking op een beperkt deel van de clerus. Daarom was het in tegenstelling tot een wet niet voorzien om de gemeenschap te gebieden en verbieden of om iets toe te laten en te bestraffen en om het indult van de stadhuispuien te laten afkondigen.68 Voor de vorst moest het indult toegepast worden als een wet, zelfs wanneer hij moest ingaan tegen eigen regelgeving en tegen regelgeving binnen het aartsbisdom Trier. Als beschermer van de Kerk bevestigde Karel V de privileges van de abdij Echternach. Hij wist ook dat Echternach binnen de termen van het Concordaat van Wenen viel en dus eigen verkiezingen kon organiseren voor een opvolging van de abt. Toch zette hij zijn indult tegen alle weerstand door om zijn kandidaat door te drukken.69

Men had kunnen verwachten dat het ‘benoemingindult Fervor pure devotionis’ in het eerste Placcaatboek van Vlaanderen (1559), te Gent uitgegeven, werd opgenomen. Waarom dat niet gebeurde, is best te begrijpen. Het persoonlijke recht van de keizer was in 1558 vervallen en Filips II had de bul met zijn persoonlijk recht nog niet ontvangen van de paus. Deze procedure zou aanslepen tot 1563: ‘innovatio indulti’. Het kan ons ook niet verbazen, dat sommige andere indulten evenmin in het Plakkaatboek werden opgenomen. Zij waren niet alleen op persoonlijke titel vergund, maar bleven ook beperkt in de tijd. Wanneer Paulus III aan Karel V het indult van Tunis schonk voor zijn overwinning op de Islam in 1536, kon men zich daar in 1559 niet blijvend op beroepen.

Dit laatste indult verschilde als niet-hernieuwbaar indult inhoudelijk van het ‘benoemingindult’ ‘Fervor pure devotionis’. Daarom moet men er onder het indult van Tunis en soortgelijke indulten rekening mee houden dat onze kennis van niet-hernieuwbare indulten voorlopig beperkt is tot meer gegevens over de toepassing ervan boven water komen dan die van het indult ‘Digna consideratione fidelitatis’ uit 1552, waarvan we hierna de lijsten van 1553 bestuderen. Bij de omschrijving van het indult kan men zich verder de vraag stellen of men van ‘ius indulti apostolici’ en van ‘ius indultarium’ kan spreken. Het begrip ‘ius indulti apostolici’ werd relatief laat als een uitdrukking van een bijzonder recht gebruikt. Voor een afzonderlijke uiteenzetting over het ‘ius indulti’ moet men wachten tot de zeventiende eeuw, wanneer de Franse advocaat François Lange (1610-1684) daarover publiceert.70 In de mate, waarin de paus zijn recht van indult toestond aan een koning of een prelaat, kon deze laatste als gebruiker ook spreken over zijn ‘ius indulti’. In principe kon een leek echter niet over recht spreken, alleen over gunst.

Denkt men aan de uitdrukking ‘ius indulti apostolici’, dan komt deze uitdrukking nog niet voor in de Nederlanden. Verder blijkt dat indulten, aan vorsten zonder koninkrijk verleend, in de juridische literatuur uiterst zelden voorkomen in procedures voor de Grote Raad van Mechelen en voor de justitieraden van de Nederlanden. In een procesdossier, berustend in het Rijksarchief te Arnhem, bleek eenmaal de term ‘indultum Germanicum’ op te duiken. Daarmee was het indult van Julius III voor Karel V bedoeld, gegeven te Rome op 13 augustus 1552.71 In dit geval moeten we ervan uitgaan dat in dat procesdocument een geografische naam de doorslag gaf bij het determineren van dit indult. Aangezien de Nederlanden toen ook Germania (inferior) werden genoemd, kan men ‘Germanicum’ in deze strikte zin beschouwen ‘gegeven voor de Nederlanden’.72

Tijdgenoten wisten dat indulten doorgaans van de paus kwamen; daarom werd het adjectief ‘apostolicum’ bijna nooit gebruikt. In plaats daarvan had men het soms over het ‘indultum Leoninum’ of ‘Pianum’ of ‘Sixtinum’.73 De genitief ‘indulti’ in de uitdrukking ‘ius indulti’ is een subjectsgenitief. Dus kon men verwachten dat de subjectsgenitief van de keizer74 of de koning voorkwam, maar nooit sprak men over het indult van een koning, tenzij in overdrachtelijke zin.75 Een brief van Viglius, die hij schreef naar Joachim Hopperus, belicht dit probleem. Daar meldde Viglius dat hij als proost van Sint-Bavo te Gent met de eerste bisschop van Gent, Jansenius, gesproken had over zijn titel en waardigheid. De proosdij van Sint-Bavo was de eerste en belangrijkste waardigheid na deze van de bisschop (culmen dignitatum). ‘Deze waardigheid zou ook na mijn dood kunnen bewaard worden.’ Daar was de bisschop het mee eens ‘en dan zal de koning (Filips II) een eervoller waardigheid hebben, waar hij zijn recht van indult (jure indulti) kan gebruiken’.76 Het enige indult, waarop deze uitdrukking kon slaan, was zijn hernieuwbaar indult.

Vanuit de Staten-Generaal of de Staten-Provinciaal van de Nederlanden zijn geen aanwijzingen voor obstructie tegen het indult, maar de vorst achtte zich niet gebonden aan de eed, die hij bij de Blijde Inkomst gezworen had. Vijftien jaar lang zag hij uit naar een pauselijke uitspraak. Wilde de vorst doorgaan met zijn visie op de commenden? Waren er andere vraagpunten uit de kerkelijke sfeer, waarmee de vorst zich ongebonden en vrij kon bewegen? Konden de regels van de verschillende geestelijke orden een probleem opleveren? De vorstelijke ‘benoeming’ druiste in tegen de canoniekrechtelijke verkiezing. Sinds de H. Benedictus was in de orderegel opgenomen dat de abtskeuze een collectief gebeuren van het klooster zou zijn.77 Onder Karel V zouden een geestelijke, vaak een ordegenoot uit een ander klooster of een andere abdij, en een vorstelijke raadsheer meekijken met het oog op de goede gang van zaken van de geestelijke instelling in spirituele en temporele zin. Hun rapport zou dan naar de centrale regering opgestuurd worden. Met het advies van beide rapporteurs gewapend kon men in Brussel het voorstel van de ‘sanior pars’ goedkeuren of ervan afwijken. Wanneer er echt problemen van verzet opdoken of indien men in een klooster al iemand had verkozen, vooraleer de rapporteurs kwamen, werd er streng opgetreden.78

Nauw verbonden met deze abtskeuze was de regelgeving, die voortkwam uit het Concordaat van Wenen, waar de abtskeuze werd overgelaten aan het klooster en waar dus die vorstelijke inmenging niet bestond. Onder de metropolitane kerk van Keulen behoorden de suffragaanbisdommen Luik, Utrecht, Münster en Osnabrück, waardoor men een groot deel van de Nederlanden bestreek. Onder de metropolitane kerk van Trier kwamen daar nog delen van het hertogdom Luxemburg en het graafschap Chiny bij. In recent aangehechte gebieden kon regelgeving uit vroegere tijden een soepele benoemingsprocedure afremmen. Dit was namelijk het geval met Artesië en met Kroon-Vlaanderen, omdat daar nog Frans koninklijk recht gold, dat weliswaar in het Liber Extra was opgenomen, maar dat ondertussen nog in het Concordaat van Bologna vermeld werd.79 De vergunning van de bul was erop gericht om het voorstellingsrecht van de vorst soepeler te laten verlopen. De centralisatie van dit recht eiste vereenvoudiging van de aanstelling, maar bij abdijen ook een doorlichting van de werking van de geestelijke en temporele instelling. Een reformatie van de morele standaarden in kloosters en abdijen werd dus vaak overwogen door de vorstelijke commissarissen, paritair samengesteld uit een clericus en een vorstelijke raadsheer. In dergelijke gevallen kon het indult ook geestelijk heilzaam worden, maar in de praktijk hadden welvarende abdijen ook te maken met erg drukkende vorstelijke pensioenen.

De indulgentie krijgt een korte behandeling. Albericus de Rosate toonde in zijn woordenboek meer aandacht voor ‘indulgentia’80 dan voor ‘indultum’. We verwijzen naar de vijf bepalingen van ‘indulgentia’ bij de Archidiaconus (Guido de Baisio), Johannes Andreae, Petrus Ancharanus en Dominicus Geminianus. Daarmee werd verwezen naar ‘Indulgentiae’ onder de titel ‘De poenitentiis et remissionibus’,81 maar ook naar het Decretum en de Decretalen.82 Aangezien ‘indultum’ en ‘indulgentia’ zozeer met elkaar verbonden waren, volgen nu enkele betekenissen van ‘indulgentia’.83 De meest bekende betekenis van ‘indulgentia’ is ongetwijfeld ‘aflaat*’, maar dan praten we over een betekenis uit de periode van de Reformatie, die door de stellingen van Luther in 1517 aan de schandpaal werd genageld.84 Toen gold in de Reformatie het gezegde: ‘Als het geld in het kastje klinkt, het zieltje in de hemel springt.’85 Zodra een aflaat een zweem van simonie vertoonde, was ‘indulgentia’ al gauw synoniem voor het afkopen van zonden, iets wat al sinds het begin van het christendom verboden was.86 Een andere betekenis van ‘indulgentia’ in de sfeer van het katholieke geloof is ‘vergeving’. Zo kon men over de vergeving van fouten of zonden spreken zonder dat er geld werd betaald. In de Middeleeuwen gold dat men vergiffenis kreeg van zonden door berouw en penitentie. Raymundus van Peñafort was van mening dat alleen God de straf kon bepalen van onze zonden en ook Hij alleen kon vergiffenis schenken.

Hierna volgen twee voorbeelden. Een eerste voorbeeld heeft betrekking op de hertogin van Lotharingen.87 Filippa (1467-1547), de zus van de hertog van Gelre, Karel van Egmond, was de dochter van Adolf en van Katharina van Bourbon. Zij werd in een Franstalige omgeving opgevoed en huwde René II, koning van Sicilië en van Jerusalem, tevens hertog van Lotharingen en Bar.88 Als moeder van Antoine, de volgende hertog van Lotharingen, besloot zij op latere leeftijd (1519) in te treden bij de strenge orde van de Clarissen van Pont-à-Mousson in het bisdom Toul, toen nog een suffragaanbisdom van Trier. Haar zoon Antoine89 zou twee decennia later nog een rol spelen bij het kinderloos overlijden van zijn oom, Karel van Egmond, en bij het juridische en feitelijke gevecht, dat daarop volgde, waarbij Karel V zich gesteund wist door het recht van Karel de Stoute, die mede door René II bij Nancy was verslagen (1473). Naar aanleiding van deze intrede in het klooster en van haar kloostergeloften gaf paus Leo X aan alle christen gelovigen op 25 april 1520 de gelegenheid om zich te zuiveren van hun zonden. Na de biecht en na het lezen van driemaal een ‘Onze Vader’ en van driemaal een ‘Wees gegroet’ vóór het kruisbeeld van het genoemde klooster verdiende men vijfentwintig jaren en evenveel maal veertig dagen vergiffenis van de bedreven zonden.90

Het tweede voorbeeld stamt uit hetzelfde jaar en heeft betrekking op de toenmalige Nederlanden. Op 1 december 1520 verleende paus Leo X een aflaat voor al wie baden voor de Heilige Jacob van Compostella. Karel V, ondertussen tot Rooms-Koning verkozen, had zelf een belofte gehouden naar aanleiding van de koorts, opgelopen tijdens zijn zeereis. De inwoners van Brabant, Vlaanderen, Henegouwen, Holland, Zeeland en Friesland konden zich aansluiten bij deze gebeden en bijdragen voor de bouw van de Sint-Pieter te Rome.91

Nog twee onbekende voorbeelden uit de regeerperiode van Karel V en van Filips II verdienen de aandacht. De aflatenhandel was wel een klap toegebracht, maar aflaten bestonden nog.92 Zo leren we een volle aflaat kennen, die aantoont dat de regering in Brussel deze vorm van godsdienstig leven in de Nederlanden bleef ondersteunen.93 Of hierbij ook aan de verinnerlijking is gedacht, blijft een moeilijke vraag.94 Op 10 mei 1541 schreef Maria van Hongarije aan een aantal kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders een brief, waarin ze een transsumpt, d.i. een gewaarmerkte kopie, van de pardons en volle aflaten, door paus Paulus III aan alle christenen toegekend, toevoegde. Men voorzag er ook dat de christenen bij die gelegenheid de Heilige Communie zouden ontvangen rond Pinksteren.95 Een andere aflaat verwees naar de pauselijke legaat, Carlo Carafa, die in 1557 naar de Nederlanden kwam met een faculteitsbrief*.96 In zulk een brief stond aangegeven met welke volmachten de paus hem naar de Nederlanden stuurde. Eén van de bevoegdheden betrof het recht om zonden te vergeven. In de praktijk werd ook beroep gedaan op deze bevoegdheden, maar ook de aflaten behoorden tot zijn competentie, zoals een dossier uit het Brusselse Algemeen Rijksarchief aantoont.97

Dat de regering in de Nederlanden de pauselijke legaten en nuntii op de voet volgde, wordt ook bewezen door een nota van Viglius, die als eerste punt van de beperkingen, op te leggen aan Carafa, noteerde dat hij in geen geval iets mocht doen, dat nadeel berokkende aan de privileges en indulten van de keizerlijke en koninklijke ‘benoemingen’.98 Toen stelde zich de prangende vraag of de paus het indult van Karel V uit 1515 zou verlengen. Even omstreden was de vraag of het wel om een ‘benoemingindult’ ging. Niet zelden beschouwde de vorst of de hertog zich als een ‘paus binnen zijn gebied’. Omgekeerd was de paus ook een wereldlijke heerser binnen zijn Pauselijke Staten, waardoor hij node moest toezien hoe delen van zijn wereldlijk territorium werden ingepikt of gevaar liepen om te worden overrompeld.99 In de meest extreme situatie was de machtigste vorst in Europa de enige, die het kon opnemen om de paus in zijn wereldlijke aspiraties te helpen, namelijk om de Pauselijke Staten te vrijwaren van agressie of nog erger. Deze situatie begon zich voor te doen in de vijftiende eeuw met de val van het Oost- Romeinse Rijk en de inname van Constantinopel in 1453.100 In die zin is een onderzoek naar indulten en aflaten een bijzondere parameter om de verhouding van Kerk en Staat in het verleden te bestuderen, omdat paus en keizer ongewild en buiten verwachting én ten opzichte van het indult én ten opzichte van de aflaat een deel van hun echte bedoelingen prijsgaven. Het Concilie van Trente zou het antwoord op de vraag naar de juiste inschatting van de ‘indulgentia’ geven.101