11.6.1 Richtingen en pedagogisch-didactische visies

Dat het richtingsbegrip alleen religieus/levensbeschouwelijk is in te vullen (het overtuigingsonderwijs) wordt in de Wet meer ruimte voor nieuwe scholen (MRNS) (2021) feitelijk gerelativeerd.1 Weliswaar ziet de vrijheid van richting (artikel 23 lid 5 en 6 Gw) – als gebaseerd op de Grondwet van 1848 – volgens Vermeulen enkel op de realisatie van een godsdienst/levensbeschouwing en niet van een pedagogische mens- of onderwijsvisie.2 Voor het vast-houden aan dit richtingsbegrip ziet Vermeulen dan ook reden3, immers ‘zou een pedagogische visie onder het richtingsbegrip vallen, dan zou een openbare school - a contrario - richtingsschool kunnen zijn’.4 Zo zijn de Vrije school5 en de humanistische school een richting6, maar de Jenaplanschool niet.7

Niettemin is volgens Zoontjens het einde in zicht voor het duale stelsel.8 De vraag lijkt hem niet meer te gaan over het wijzigen van artikel 23 Gw, maar over de wijze waarop. Een functionele opvatting over de vrijheid van richting en de pedagogische autonomie winnen aan terrein. Dit komt erop neer dat de vrijheid van scholen, bijzonder of openbaar, haar rechtvaardiging vindt in de mate waarin die bijdraagt aan het recht op onderwijs en de onderwijskwaliteit.9 Verder wijdt Zoontjens een beschouwing aan het diffuser wordende begrip richting in de vrijheid van onderwijs vanuit het perspectief van de leerling: ‘De vrijheid van onderwijs van instellingen moet meer geïnterpreteerd worden in het licht van hun recht op onderwijs en hun leerrechten. We kunnen spreken van […] een onstuitbaar proces, waarbij een functionele opvatting over de vrijheid van richting en de pedagogische autonomie meer terrein winnen’.10 Hij introduceert hiermee een functionele opvatting van de vrijheid van richting. De vrijheid van scholen vindt dus haar rechtvaardiging ‘in de mate waarin die bijdraagt aan het recht op en de kwaliteit van onderwijs’.11 Deze opvatting is in lijn met de Wet meer vrijheid voor nieuwe scholen, op grond waarvan het richtingsbegrip bij de schoolstichting geen enkele rol meer speelt.

Artikel 23 Gw en meer in het algemeen de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat stellen wezenlijke grenzen aan de bevoegdheid van de overheid om aan het onderwijs het vormen van democratische houdingen en morele gezindheden bij de leerlingen, kortom van een normatief commitment, op te dragen. Onze overheid gaat niet over waardenopvoeding, dat is een zaak van de ouders. Indien de kern van de vrijheid van onderwijs de richting is, waarbij het begrip richting bestaat uit godsdienstige/levensbeschouwelijke overtuigingen, dan zal burgerschapsvorming, hetgeen verplicht tot het bijbrengen van bepaalde kennis, inzicht en communicatievaardigheden en sterk materieel ingevulde mensen- en kinderrechtelijke waarden omarmt, daar inbreuk op kunnen maken. Dat kan zelfs leiden tot de conclusie dat er sprake is van staatspedagogiek. Met name bij het presenteren van waarden als tolerantie en respect dient de schooleigen invulling dan ook het primaat te hebben. Dat primaat vereist terughoudendheid bij de overheid met betrekking tot de voorschriften met morele pretenties en de opvoeding tot goed burger.

De vrijheid van richting is echter niet absoluut. Artikel 23 Gw maakt de pluraliteit in het onderwijsstelsel mogelijk, maar laat het – mede om die pluraliteit mogelijk te laten zijn – toe om grenzen te stellen aan onderwijs dat segregeert, discrimineert, de democratische rechtsstaat ondermijnt.12 Bovendien laat artikel 23 Gw toe, dat onderwijs dat in het geheel aan de kernwaarden van de democratische rechtsstaat voorbijgaat, daaraan geen enkele aandacht besteedt, gesanctioneerd worden. Het is denkbaar dat scholen zich be-roepen op vrijheid van onderwijs en geen aandacht besteden aan onderwijs in de kernwaarden vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. Mijns inziens zou een dergelijk beroep niet mogen slagen.