3.7.3.1 Verontschuldigbare rechtsdwaling

Verontschuldigbare dwaling wordt in het strafrecht onderscheiden in dwaling omtrent de feiten1 waarbij de verdachte heeft gehandeld vanuit een verkeerde feitelijke voorstelling van zaken en rechtsdwaling2 waarbij de verdachte heeft gehandeld vanuit de veronderstelling dat zijn gedraging geoorloofd was. De dwaling moet daarbij uiteraard wel zien op relevante feiten of op interpretatie of toepassing van het relevante recht. De overtuiging van een verdachte belastingplichtige dat hij een juiste aangifte inkomstenbelasting heeft gedaan is bijvoorbeeld niet relevant voor de beoordeling of hij heeft gedwaald over de wettelijke eisen die worden gesteld aan de administratie van de besloten vennootschap waarvan hij directeur grootaandeelhouder is. Voorts moet de verdachte hebben gedwaald ten tijde van het begaan van het strafbaar gestelde feit.3

Van een pleitbaar standpunt kan, zoals in hoofdstuk 2 in paragraaf 2.4.1 is uiteengezet, uitsluitend worden gesproken bij onduidelijkheid bij de interpretatie of toepassing van het recht. Onzekerheden over de feiten of het bewijs daarvan kunnen niet leiden tot een pleitbaar standpunt. Hierna wordt daarom uitsluitend nader op verontschuldigbare rechtsdwaling ingegaan.

Zoals hiervoor opgemerkt komt de rechter bij de straf- en vergrijpboetebepalingen die verband houden met het doen van een onjuiste aangifte aan toepassing van verontschuldigbare rechtsdwaling als strafuitsluitingsgrond niet toe, omdat dit beroep steeds in de vaststelling van zowel grove schuld als opzet opgaat. Omdat de schulduitsluitingsgrond verontschuldigbare rechtsdwaling bij de straf- en vergrijpboetebepalingen die verband houden met het doen van een onjuiste aangifte geen toegevoegde waarde heeft, heeft het bij deze straf- en boetebepalingen ook geen zin het pleitbaar standpunt verweer als een beroep op verontschuldigbare rechtsdwaling aan te merken.45

Bij de verzuimboetebepalingen die verband houden met het doen van een onjuiste aangifte, art. 67b lid 2 AWR en art. 67c AWR, is toepassing van verontschuldigbare rechtsdwaling als schulduitsluitingsgrond wel mogelijk.6 Hetgeen hierna in verband met verontschuldigbare rechtsdwaling wordt besproken is daarom voor deze boetebepalingen van belang.

In verband met de toepassing van afwezigheid van alle schuld kan volgens de theorie in het strafrecht een feitelijk en een normatief vereiste worden onderscheiden.7

Bij rechtsdwaling houdt het feitelijke vereiste in dat de verdachte in de overtuiging moet hebben verkeerd dat zijn gedraging was geoorloofd.8 Twijfel is in het strafrecht reeds voldoende om rechtsdwaling in de weg te staan. Twijfel behoort er namelijk toe te leiden dat de verdachte zich van het mogelijk strafbaar gestelde feit onthoudt. Dit geldt des te meer voor het bewust opzoeken van de grenzen van de wet.9

Op grond van dit feitelijke vereiste kan het verweer van een belastingplichtige dat hij bewust is uitgegaan van een interpretatie of toepassing van het belastingrecht die pleitbaar maar mogelijk onjuist is, zowel in het fiscale straf als in het fiscale boeterecht reeds niet meer tot rechtsdwaling leiden.10

Het normatieve vereiste ziet op de verontschuldigbaarheid van de dwaling. Als de verdachte zich er niet van bewust was dat zijn gedraging ongeoorloofd was, kan nog niet zonder meer worden gesproken van afwezigheid van alle schuld. De verdachte moet ook een inspanning hebben verricht die, gegeven de omstandigheden, redelijkerwijs van hem kon worden gevergd om te voorkomen dat hij zou dwalen.11 Om die reden kan dwaling die is veroorzaakt door onjuiste informatie of advisering verontschuldigbaar zijn. Daarbij geldt bovendien als voorwaarde dat de verdachte is afgegaan op het advies van een persoon of een instantie aan wie of waaraan zodanig gezag valt toe te kennen dat hij in redelijkheid op de deugdelijkheid van het advies mocht vertrouwen.12

Ook een belastingplichtige die een pleitbaar standpunt in zijn aangifte heeft verwerkt in de veronderstelling dat dat standpunt gewoonweg juist was, zal derhalve zowel in het fiscale straf- als in het fiscale boeterecht niet zonder meer een succesvol beroep op rechtsdwaling kunnen doen.

Op grond van het bovenstaande kan een beroep op verontschuldigbare rechtsdwaling uitsluitend worden gehonoreerd als de belastingplichtige onbedoeld slechts een pleitbaar standpunt in zijn aangifte heeft verwerkt, terwijl hij ten tijde van het doen van de aangifte op goede gronden in de overtuiging verkeerde dat zijn standpunt gewoonweg juist was. De omstandigheid dat het standpunt pleitbaar is, is hierbij niet van belang.13

Hetzelfde geldt naar mijn mening voor de straf- en boetebepalingen die verband houden met het nalaten om aangifte te doen, zowel met als zonder subjectief bestanddeel. Ook bij deze straf- en boetebepalingen kan een belastingplichtige uitsluitend een succesvol beroep op verontschuldigbare rechtsdwaling doen als hij er op goede gronden van overtuigd is geweest dat hij, ondanks de uitnodiging daartoe, geen aangifte hoefde te doen.