2.3.2 Nederlands recht

17. In het Nederlandse recht wordt de algemeenheid van goederen1 niet als rechtsobject erkend. Het goederenrecht draait om de goederen uit art. 3:1 BW: de zaken en de vermogensrechten. Alleen over die objecten kunnen we beschikken – en alleen op afzonderlijke goederen kunnen we die sterke, absolute en exclusieve goederenrechtelijke rechten hebben. Een algemeenheid van goederen is in het Nederlandse recht per definitie geen goed, maar juist een samenstel van goederen.2

Het gegeven dat in het goederenrecht de algemeenheid van goederen niet wordt erkend, is in de literatuur algemeen aanvaard. In de handboeken over goederenrecht – ook die onder het oude BW3 – en in andere goederenrechtelijke literatuur wordt steevast uiteengezet dat de algemeenheid van goederen goederenrechtelijk geen betekenis heeft. Daar wordt veelal aan toegevoegd dat de term verbintenisrechtelijk wel van betekenis kan zijn en dat de term dienst kan doen om rechtsfiguren als de nalatenschap, de huwelijksgemeenschap, het vermogen of de onderneming aan te duiden.4 Ook wordt duidelijk gemaakt dat bij overdracht van de algemeenheid of vestiging van beperkte rechten hierop, levering van respectievelijk vestiging op de afzonderlijke tot de algemeenheid behorende goederen vereist is.5 “[E]en algemeenheid is geen ‘goed’ en alleen op een goed kan een beperkt recht worden gevestigd.”6

18. Dat in de literatuur vol overtuiging gezegd kan worden dat ons goederenrecht de algemeenheid van goederen niet erkent, komt onder meer doordat de algemeenheid van goederen oorspronkelijk in het Ontwerp- Meijers voor het BW wél voorkwam. Uiteindelijk is de algemeenheid van goederen echter bewust niet ingevoerd. Bovendien, al zou de algemeenheid van goederen ingevoerd worden zoals zij in het Ontwerp-Meijers was voorzien, ook dan was zij geen rechtsobject. Ik zal dit toelichten.7

In art. 3.1.1.11 van het Ontwerp-Meijers (OM) werd de algemeenheid van goederen gedefinieerd. Een duidelijke reden voor erkenning van de algemeenheid van goederen wordt in de Toelichting-Meijers niet gegeven.8 De Toelichting-Meijers geeft aan dat de gevolgen van kwalificatie tot algemeenheid van goederen beperkt zijn. Het voor dit onderzoek meest belangrijke gevolg was neergelegd in art. 3.4.2.9 lid 3 OM: de omstandigheid dat enige onderdelen der algemeenheid van goederen niet zijn geleverd, belet de overgang van de algemeenheid niet, mits slechts haar hoofdbestanddelen zijn geleverd.9

Enerzijds blijkt hieruit dat de algemeenheid van goederen in zekere zin als eenheid werd behandeld; zijn de hoofdbestanddelen geleverd, dan gaat de gehele algemeenheid over. Anderzijds blijkt dat levering van de afzonderlijke bestanddelen van de algemeenheid nog steeds noodzakelijk was voor overdracht ervan. Art. 3.4.2.9 OM bepaalde in overeenstemming met deze gedachte dat voor levering van een algemeenheid van goederen een akte was vereist (lid 1) en dat de afzonderlijke tot de algemeenheid behorende goederen niet op de verkrijger over zouden gaan zolang zij niet op de voor ieder van die goederen bepaalde wijze zouden worden geleverd (lid 2).10

Het lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig dat art. 3.4.2.9 lid 3 OM bepaalt dat de algemeenheid reeds overgaat indien de hoofdbestanddelen geleverd zijn, terwijl lid 2 van hetzelfde artikel bepaalt dat de afzonderlijke goederen pas op de verkrijger overgaan, indien zij afzonderlijk worden geleverd. Uit de Toelichting-Meijers blijkt echter dat elders in het Ontwerp-Meijers rechtsgevolgen verbonden zijn aan het al dan niet overgegaan zijn van de algemeenheid, waardoor de vraag rijst wanneer de algemeenheid is overgegaan; indien alle bestanddelen11 zijn overgegaan, of eerder al?12 Meijers achtte het voldoende dat in dergelijke gevallen de meest belangrijke en kenmerkende bestanddelen zijn overgegaan.13 ‘Overgang’ in de zin van het derde lid van art. 3.4.2.9 OM moet daarom niet opgevat worden als eigendomsovergang; het is niet zo dat men bij eigendomsoverdracht van de hoofdbestanddelen ook automatisch de eigendom van de overige bestanddelen zou verkrijgen, daarvoor is, zoals lid 2 van dat artikel bepaalde, levering en overdracht van alle afzonderlijke bestanddelen vereist.14 Bij de behandeling van het vruchtgebruik van een algemeenheid zoals dit nog in art. 3:222 BW is te vinden, zal ik hier op terugkomen.15

Het voorgaande maakt duidelijk dat de algemeenheid van goederen ook in het Ontwerp-Meijers niet als één rechtsobject werd erkend. De afzonderlijke bestanddelen van de algemeenheid bleven voorop staan. In de Toelichting-Meijers was dan ook te lezen: “[n]immer […] dient de algemeenheid als een afzonderlijk goed in die zin te worden erkend, dat zij bij één handeling zonder op de haar samenstellende delen te letten kan worden overgedragen.”16

19. Het is niet verwonderlijk dat op deze voorgenomen regeling van de algemeenheid van goederen kritiek is gekomen.17 In zijn proefschrift analyseert De Ruiter het begrip algemeenheid van goederen en komt tot de conclusie dat er weinig behoefte is aan een in de wet neergelegd begrip van de algemeenheid van goederen.18 Zeker niet op de wijze waarop dit in het Ontwerp-Meijers is geschied. Doordat de algemeenheid van goederen in het Ontwerp-Meijers niet als zelfstandig goed behandeld wordt, heeft het begrip van de algemeenheid van goederen naar mening van De Ruiter weinig betekenis. Ook in zijn specifieke toepassingen zoals deze in het Ontwerp-Meijers zijn neergelegd, is het geen bruikbaar begrip; het leidt niet tot een overzichtelijke weergave van de rechtsstof. Het is naar mening van De Ruiter beter het begrip niet in een nieuw BW op te nemen.19

Het lijkt er op dat de wetgever aan deze oproep gehoor heeft gegeven.20 Bij de ‘operatie stofkam’ in 1983 werd besloten de algemeenheid van goederen niet op te nemen in het BW. De summiere argumentatie die hiervoor gegeven wordt, lijkt een echo van de opvatting van De Ruiter: er zou weinig behoefte aan bestaan vanuit de praktijk, aangezien zich onder het oude BW geen rechtspraak of doctrine op dit punt had ontwikkeld. Bovendien voegde de regeling van de algemeenheid van goederen weinig toe, zo merkte de minister op.21

De algemeenheid van goederen is door de wetgever gewogen en te licht bevonden. De mogelijkheid de algemeenheid van goederen in te voeren als rechtsobject blijkt zelfs in het geheel nooit aan de orde te zijn geweest. Niet alleen de literatuur erkent de algemeenheid van goederen niet, maar ook blijkt uit de wetsgeschiedenis dat het niet de bedoelding van de wetgever is geweest de algemeenheid van goederen als rechtsobject te beschouwen.

20. In het systeem van de wet is het goed het centrale rechtsobject.22 Er lijkt niet te zijn stilgestaan bij de mogelijkheid van één recht op meer goederen tezamen, of in ieder geval worden geen bijzondere rechtsgevolgen aan die situatie toegekend. Dit is in lijn met het uitsluitend erkennen van afzonderlijke goederen als rechtsobject. Uit het feit dat het begrip goed opgenomen is in het eerste artikel van Boek 3, blijkt reeds dat dit begrip in het vervolg van het wetboek centraal zal staan. Het BW kent immers een gelaagde structuur en begint met de meest fundamentele begrippen, waarna het vervolg van het wetboek daarop voortbouwt. Dit geldt niet alleen voor de boeken, maar ook voor de titels en afdelingen binnen de boeken.23 De begripsbepaling goed is bovendien zeer bewust als eerste bepaling in art. 3:1 BW opgenomen. In het Ontwerp-Meijers was zij pas als achtste artikel van Boek 3 voorzien, maar dit werd vanuit systematisch oogpunt onwenselijk geacht. Het begrip goed is het genusbegrip voor alle vermogensbestanddelen, waarvan de zaken en vermogensrechten de species vormen, en deze indeling vormt het grondpatroon voor de verdere behandeling van het vermogensrecht.24

Ook in het vervolg van Boek 3 en in Boek 5 blijkt uit de diverse wetsbepalingen dat het begrip goed (al dan niet via het begrip zaak) centraal staat. Ten eerste wijs ik op de overdraagbaarheid van goederen.25 Uit het feit dat art. 3:83 lid 1 BW bepaalt dat eigendom, beperkte rechten en vorderingsrechten overdraagbaar zijn, vloeit voort dat zij ook afzonderlijk overdraagbaar zijn. Het tegendeel zou immers inhouden dat het goed niet vrijelijk overdraagbaar is, maar slechts in combinatie met een ander goed.26 Ten tweede wordt het beeld dat het goed centraal staat, bevestigd door art. 3:84 lid 1 BW: “[v]oor overdracht van een goed is vereist een levering krachtens geldige titel, verricht door hem die bevoegd is over hetgoed te beschikken.”27 En ook bij de levering staan de goederen centraal. Uit de artikelen 3:89 e.v. BW blijkt dat de leveringsvereisten telkens zien op afzonderlijke goederen. Uit paragraaf 5.2 zal nog blijken dat de inschrijving van registergoederen per goed afzonderlijk raadpleegbaar is in het register. Ook bezitsverschaffing geschiedt noodzakelijkerwijs individueel.28 Met betrekking tot de zaken blijkt ten slotte uit diverse bepalingen dat het van belang is om te bepalen wat één zaak is (wat dus een afzonderlijke en zelfstandige zaak is) zie de art. 4:3, 5:3 en 5:14 e.v. BW.29

Bij de beperkte rechten is hetzelfde beeld te zien. De rechten van pand en hypotheek geven recht op parate executie. Art. 3:248 lid 1 BW bepaalt: “[w]anneer de schuldenaar in verzuim is met de voldoening van hetgeen waarvoor het pand tot waarborg strekt, is de pandhouder bevoegd het verpande goed te verkopen en het hem verschuldigde op de opbrengst te verhalen.” Zo bepaalt art. 3:268 lid 1 BW ten aanzien van de hypotheek dat de hypotheekhouder bevoegd is het verbonden goed in het openbaar te verkopen. Ook al zijn dus meerdere goederen in één akte verhypothekeerd,30 uiteindelijk blijft het mogelijk de goederen afzonderlijk te executeren.31

Ook blijkt bijvoorbeeld uit de bepalingen over erfdienstbaarheid, erfpacht en opstal dat het de afzonderlijke zaken zijn die centraal staan, met name uit de gebruikte bewoordingen in de wet. Art. 5:70 lid 1 BW: “[e]rfdienstbaarheid is een last, waarmede een onroerende zaak […] is bezwaard.” Art. 5:85 lid 1 BW: “[e]rfpacht is een zakelijk recht dat de erfpachter de bevoegdheid geeft eens anders onroerende zaak te houden en te gebruiken.” Art. 5:101 BW: “Het recht van opstal is een zakelijk recht om in, op of boven een onroerende zaak van een ander gebouwen, werken of beplantingen in eigendom te hebben of te verkrijgen.”

Ondanks deze structuur en bewoordingen van de wet zou het niettemin tóch mogelijk kunnen zijn dat er één recht op meerdere goederen kan bestaan. Wellicht is omwille van de duidelijkheid overal in de wet het enkelvoud gebruikt, ook in de omschrijving van het begrip goed, maar kan één goederenrechtelijk recht ook op meerdere goederen zien (zolang het maar geen algemeenheid als object betreft, want dat object is bewust niet ingevoerd).32 Voor de hand ligt dit echter niet. Vanwege de systematische opbouw van het BW mag aangenomen worden dat het centraal stellen van het begrip goed inhoudt dat het daarbij telkens gaat om rechten op afzonderlijke goederen.

21. Bovendien hecht ik waarde aan het feit dat, zoals gezegd, de wet nergens een regeling inhoudt voor het geval er één goederenrechtelijk recht op meerdere goederen zou rusten.33 Indien het mogelijk zou zijn om één recht op meerdere goederen te hebben, had het voor de hand gelegen dat bepaald zou worden wat hier de gevolgen van zouden zijn.34 Betekent dit bijvoorbeeld dat de goederen niet meer afzonderlijk overdraagbaar zijn?35 Krijgt men op een andere manier bevoegdheden die alleen betrekking hebben op die goederen tezamen, en niet afzonderlijk? Een dergelijke algemene regeling ontbreekt in ons BW.36 Tegengeworpen zou kunnen worden dat één recht op meerdere goederen tegelijk wel mogelijk is, maar dat daar geen bijzondere rechtsgevolgen uit voortvloeien. In dat geval acht ik het echter weinig zinvol te spreken van één recht op meerdere goederen, zeker nu het systeem van het BW daar niet op ingericht lijkt te zijn.

Uit het niet erkennen van de algemeenheid als object, maar het systematisch centraal stellen van het goed als object blijkt naar mijn mening dat de wet in beginsel geen rekening houdt met het bestaan van rechten op meer goederen tegelijk. Nu er in het BW voorts geen gevolgen aan te wijzen zijn voor het hebben van één recht op meerdere goederen, is dit nóg een aanwijzing dat dit ook niet mogelijk is. Er schijnt simpelweg geen rekening gehouden te zijn met deze situatie. De conclusie moet luiden dat het BW in het goederenrecht uniciteit als uitgangspunt hanteert.