II.6.3.4.2 Begrip ‘criminal charge’

In de jurisprudentie van het EHRM is in een aantal arresten uiteengezet aan de hand van welke criteria moet worden beoordeeld of sprake is van een criminal charge. Een eerste belangrijk arrest is Engel e.a. t. Nederland.1 In dit arrest hanteert het EHRM een drietal criteria aan de hand waarvan kan worden beoordeeld of sprake is van een criminal charge. In het arrest Öztürk t. Duitsland2 heeft het EHRM deze criteria bevestigd.

De nationale classificatie vormt het startpunt van de beoordeling van het criminal charge-karakter van een sanctie. Het is echter niet meer dan een startpunt. Hoewel verdragsstaten vrij zijn in de kwalificatie van normschendingen, is deze kwalificatie voor het EHRM niet doorslaggevend. Dat zou er immers toe leiden dat door bijvoorbeeld decriminalisatie3 normschendingen buiten het bereik van art. 6 EVRM gehouden zouden kunnen worden, met als gevolg dat verdragsstaten de daar genoemde waarborgen bij het opleggen van die sancties niet in acht zouden moeten nemen.4 Ook het EHRM beaamt dat dit onwenselijk is. Het feit dat een normschending naar nationaal recht niet onder het strafrecht valt, is dan ook niet van doorslaggevende betekenis. De andere criteria moeten in dat geval worden getoetst om na te gaan of sprake is van een criminal charge. De nationale classificatie wordt dan ook wel gezien als het minst relevant.5 Wanneer een verdragsstaat een normschending daarentegen als strafrechtelijk bestempelt, is dit over het algemeen voldoende voor kwalificatie als criminal charge.6 De autonomie van verdragstaten inzake de kwalificatie van sancties werkt aldus maar één kant op.

Het tweede criterium dat wordt gehanteerd is de aard van de overtreding. Om te beoordelen wat de aard van de overtreding is, wordt allereerst gekeken tot wie de betreffende norm zich richt (ook wel het normadressaatcriterium genoemd).7 In dat kader is van belang of de norm zich al dan niet richt tot een specifieke beroepsgroep of een meer algemeen bereik heeft. Wanneer dit laatste het geval is, en de norm zich aldus richt tot alle burgers, is dit een indicatie voor de strafrechtelijke aard van de overtreding.8 Normen kunnen echter ook gericht zijn op een bepaalde (beroeps) groep. Het betreft dan overtredingen van tuchtrechtelijke of disciplinaire aard en niet van strafrechtelijke aard.9 Dit is slechts anders indien op basis van het derde criterium toch moet worden geconcludeerd dat sprake is van een criminal charge.10

Waar bij het eerste en tweede criterium de overtreding (normschending) centraal staat, richt het derde criterium zich op de sanctie. Er wordt gekeken naar zowel de aard als de zwaarte van de sanctie. De aard van de sanctie wordt beoordeeld aan de hand van het sanctiedoel-criterium. Over het algemeen geldt dat een sanctie ‘both deterrent and punitive’ moet zijn, alvorens sprake is van een criminal charge.11 Wanneer de sanctie er dus toe strekt leed toe te voegen en afschrikwekkend te werken, is dit een belangrijke aanwijzing dat sprake is van een criminal charge. Ten tweede moet de zwaarte van de sanctie worden beoordeeld. Daarbij is de zwaarte van de sanctie die maximaal kan worden opgelegd relevant, niet de sanctie die daadwerkelijk is opgelegd.12 Een en ander lijkt vooral te worden bezien vanuit het perspectief van de geadresseerde van de sanctiebeschikking. Wanneer het een lichte sanctie betreft, wordt de zwaarte van de sanctie doorgaans niet beslissend geacht.13 Dit betekent dat ook wanneer sprake is van een lichte sanctie, deze sanctie als criminal charge kan worden gekwalificeerd, namelijk wanneer deze ertoe strekt leed toe te voegen en afschrikwekkend te werken. Zo werd in het arrest Öztürk t. Duitsland aangenomen dat sprake was van een criminal charge, terwijl het om een boete van slechts 60 DM ging. Andersom kan de zwaarte van de sanctie er ook toe leiden dat wanneer op basis van de eerste twee criteria niet van een criminal charge sprake is, de zwaarte van de sanctie aanleiding vormt om toch een criminal charge aan te nemen.14 Dit was bijvoorbeeld het geval in het arrest Engel e.a. t. Nederland. Het betrof tuchtrechtelijke sancties, welke in beginsel niet onder het begrip criminal charge vallen. Nu ten aanzien van een aantal klagers vrijheidsbenemende straffen dreigden te worden opgelegd, oordeelde het EHRM dat toch sprake was van een criminal charge in de zin van artikel 6 EVRM.15

Een volgende vraag is hoe deze criteria zich tot elkaar verhouden. Het eerste criterium is, zoals aangegeven in het arrest Engel e.a. t. Nederland, slechts een startpunt. Wanneer de normschending naar nationaal recht onder het strafrecht valt, dan is sprake van een criminal charge. De nationale classificatie is dan doorslaggevend.16 Wanneer een normschending naar nationaal recht niet behoort tot het strafrecht, dan wordt aan de hand van de andere twee criteria bezien of sprake is van een criminal charge. In het arrest Lutz t. Duitsland overweegt het EHRM ten aanzien van de wijze waarop deze twee criteria zich tot elkaar verhouden:

Het tweede en derde criterium zijn dus alternatief: wanneer aan één van beide is voldaan, is sprake van een criminal charge. Hoewel het arrest Bendenoun t. Frankrijk aanleiding gaf tot twijfel,18 is in latere jurisprudentie de lijn uit het arrest Lutz t. Duitsland voortgezet.19

De hiervoor besproken criteria hebben betrekking op de vraag of sprake is van een charge die criminal is. Het begrip charge blijft dan over. Het EHRM definieert dit begrip als volgt:

Het kan gaan om zowel het moment waarop het sanctiebesluit aan de verdachte wordt bekendgemaakt, maar ook al eerder, namelijk wanneer de verdachte om informatie wordt gevraagd met het oog op de oplegging van een bestraffende sanctie.21