3.3 Vertrouwen op de aanwezigheid van een rechtshandeling

Het civiele recht maakt een onderscheid tussen rechtshandelingen (handelingen die beogen rechtsgevolg te scheppen) en feitelijke handelingen (handelingen waarbij dat oogmerk ontbreekt). Dit onderscheid is gelet op de hierna uiteen te zetten toepasselijke regels van belang. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de scheidslijn tussen een rechtshandeling en feitelijke handeling niet altijd gemakkelijk aan te wijzen is.1

In het algemeen is voor de kwalificatie van rechtshandeling van belang of de handeling automatisch rechtsgevolgen heeft als beoogd gevolg van de wilsuiting van één partij.2 De bestanddelen van een rechtshandeling zijn de wil om een rechtsgevolg te doen intreden en een verklaring waarmee die wil wordt geopenbaard.

Een rechtshandeling kan meerzijdig zijn, zoals een overeenkomst. Een rechtshandeling kan ook eenzijdig zijn. Dit is het geval als het rechtsgevolg intreedt door de al dan niet tot een wederpartij gerichte wilsuiting van één persoon. Een gerichte eenzijdige rechtshandeling heeft op grond van artikel 3:37 lid 3 BW werking als de verklaring de persoon tot wij zij is gericht, heeft bereikt. De instemming van de ander is niet vereist.

Dat onderscheid tussen rechtshandelingen en feitelijke handelingen keert niet terug in het bestuursrecht, dat draait om de bestuursrechtelijke rechtshandeling van het besluit maar waarin weinig aandacht wordt besteed aan de kwalificatie van handelingen die daarmee samenhangen.

Voor de uitlatingen van dit onderzoek geldt dat zowel bevoegdhedenovereenkomsten als eenzijdige toezeggingen moeten worden aangemerkt als een rechtshandeling. De bevoegdhedenovereenkomst is civiel-rechtelijk bezien een klassieke meerzijdige rechtshandeling (een overeenkomst), terwijl de toezegging van dit onderzoek eenzijdig en gericht3 is op een concrete situatie en daarom op grond van artikel 3:33 en artikel 3:35 BW kan worden gekwalificeerd als eenzijdige verbintenisscheppende rechtshandeling.4 De eenzijdige, gerichte overheidstoezegging van dit onderzoek is vormvrij.5 Ik behandel de bevoegdhedenovereenkomst en toezegging en in het bijzonder de (nakomings)verplichtingen die daaruit voortvloeien gezamenlijk.

Om succesvol een civiele vordering in te kunnen stellen tot nakoming dan wel schadevergoeding, is het voor een burger nodig dat sprake is van een rechtsgeldige rechtshandeling, te weten een bevoegdhedenovereenkomst of een eenzijdige, gerichte, toezegging van de overheid.

Aan een succesvolle vordering kan in de weg staan dat iets ‘mis’ is gegaan in de totstandkomingsfase, in welk geval een rechtshandeling ex tunc onverbindend is als wel dat achteraf omstandigheden optreden die aan nakoming in de weg staan.6 Voor de totstandkoming van een geldige rechtshandeling zijn voor dit onderzoek van belang de bevoegdheid van de persoon die de rechtshandeling namens een overheidslichaam aangaat en de wilsvertrouwensleer (de wil moet zijn gericht op het aangaan van een rechtshandeling).7